GREGORY JUSDANIS PETER JEFFREYS ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ PETER ΜΕΤΆΦΡΆΣΗ ΜΙΧΆΛΗΣ ΜΆΚΡΌΠΌΥΛΌΣ Ό ΆΝΘΡΩΠΌΣ ΚΆΙ Ό ΠΌΙΗΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ Μια σπουδαία βιογραφία για έναν μοναδικό ποιητή. Wall Street Journal
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ Ο άνθρωπος και ο ποιητής
Πρώτη έκδοση Σεπτέμβριος 2025 Τίτλος πρωτοτύπου Gregory Jusdanis and Peter Jeffreys, Constantine Cavafy: A New Biography, Farrar, Straus and Giroux, Νέα Υόρκη 2025 Επιμέλεια έκδοσης Μαρία Γονιδάκη Επιμέλεια – Διόρθωση τυπογραφικών δοκιμίων Χρίστος Κυθρεώτης Σελιδοποίηση Γιώτα Μπόμπου Σχεδιασμός εξωφύλλου Ρεντουάν Αμζλάν © 2025, Gregory Jusdanis and Peter Jeffreys Κατόπιν συμφωνίας με Farrar, Straus and Giroux, New York. © 2025, Eκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ (για την ελληνική γλώσσα) Θερμές ευχαριστίες για την ευγενική παραχώρηση άδειας αναδημοσίευσης υλικού: Στο βιβλίο περιλαμβάνονται αποσπάσματα από το κείμενο του Peter Jeffreys, «Cavafy’s Levant: Commerce, Culture, and Mimicry in the Early Life of the Poet», που έχει δημοσιευτεί στο boundary 2: an international journal of literature and culture 48, no. 2: 7-39. Copyright 2021, Duke University Press. All rights reserved. Αναδημοσίευση με την άδεια του εκδότη. www.dukeupress.edu. Τα δικαιώματα χρήσης του εικονογραφικού υλικού δίνονται στις σελίδες 541-542. Ειδικότερα, τα αρχειακά τεκμήρια που περιλαμβάνονται στις σελίδες 545-548, 550-555 και 558-560 (εικόνες 1-3, 5-7, 8, 11-19, 25-28, 30) καθώς και η εικόνα του εξωφύλλου της έκδοσης αποτελούν ευγενική παραχώρηση του Αρχείου Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση © 2016-2018 Αρχείο Καβάφη, Ίδρυμα Ωνάση. ISBN 978-618-03-4589-6 ΒOΗΘ. ΚΩΔ. ΜΗΧ/ΣΗΣ 84589 Κ.Ε.Π. 6287, Κ.Π. 21281 Το παρόν έργο πνευµατικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Nόµου (N. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήµερα) και τις διεθνείς συµβάσεις περί πνευµατικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε µέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκµίσθωση ή δανεισµός, µετάφραση, διασκευή, αναµετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε µορφή (ηλεκτρονική, µηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκµετάλλευση του συνόλου ή µέρους του έργου. Eκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Ιπποκράτους 118, 114 72 Αθήνα, τηλ.: 211 3003500 metaixmio.gr • [email protected] Κεντρική διάθεση Ασκληπιού 18, 106 80 Αθήνα, τηλ.: 210 3647433 Bιβλιοπωλεία ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ • Aσκληπιού 18, 106 80 Aθήνα, τηλ.: 210 3647433 • Πολυχώρος, Ιπποκράτους 118, 114 72 Αθήνα τηλ.: 211 3003580, fax: 211 3003581
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ Ο άνθρωπος και ο ποιητής ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Μιχάλης Μακρόπουλος GREGORY JUSDANIS PETER JEFFREYS
Αφιερωμένο στη μνήμη της Ρίκας Σεγκοπούλου
ΣΗΜΕΊΩΜΑ ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΉ Χωρίς την ανιδιοτελή καθημερινή βοήθεια του φίλου Ηλία Μαλεβίτη, αυτή η μετάφραση δεν θα είχε κατορθωθεί. Του είμαι βαθιά ευγνώμων για την καβαφική του ειδημοσύνη και βιβλιοθήκη, και για την προθυμία του να μοιραστεί αμφότερες μαζί μου. Ευχαριστώ για τη βοήθειά της τη Δημόσια Βιβλιοθήκη Λευκάδας και τη διευθύντριά της, Μαρία Ρούσσου, επίσης τη Μαρίνα Αρετάκη – και φυσικά τους συγγραφείς της βιογραφίας, Gregory Jusdanis και Peter Jeffreys, για την αρωγή τους τις φορές που τους ζητήθηκε. Οι υποσελίδιες σημειώσεις ανήκουν στον μεταφραστή του βιβλίου.
9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Συντομογραφίες.. . . . . . . . . . . . . . . . . .................. 11 Βιοχρονολόγιο Κ. Π. Καβάφη.. . . . . . . . . . . . ............. 13 Εισαγωγικό σημείωμα: Γράφοντας το Κωνσταντίνος Καβάφης. . ... 17 Πρόλογος .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 27 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΒΑΦΗ 1. Το οικογενειακό συμβούλιο: Εμπόριο, καλλιέργεια, επιστολές.. . . . . . . . . ........... 41 2. Τραύμα, εξορία και απώλεια: Η φυγή στην οθωμανική πρωτεύουσα. . . . . . . . ......... 67 3. Οικογενειακές υποθέσεις.. . . . . . . . . . . . ............. 94 ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ: ΕΝΑ ΟΝΕΙΡΩΔΕΣ ΤΟΠΙΟ 4. Ο κόσμος του Κωνσταντίνου.. . . . . . . . . . ............ 133 5. Ιστορία δύο πόλεων .. . . . . . . . . . . . . .............. 164
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ 10 ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ ΦΙΛΟΙ 6. Φιλία και οικειότητα: Κλίκες ή κλάκες.. . . . . . . ........ 199 7. Πέρης: Εστέτ, καλλιτέχνης και έμπιστος. . . . . . . ........ 226 8. «Θα ήσουν εσύ»: Τίμος Μαλάνος και Αλέκος Σεγκόπουλος. . . . 249 Ιντερμέδιο: Αναγνώσματα του Κωνσταντίνου.. . . . . . ....... 268 ΤΕΤΑΡΤΟ ΜΕΡΟΣ ΖΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ 9. Υπέρ πάντων η τέχνη.. . . . . . . . . . . . . .............. 301 10. Η μεγάλη ποιητική αλλαγή.. . . . . . . . . . . ............ 338 ΠΕΜΠΤΟ ΜΕΡΟΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗ ΦΗΜΗ 11. Το κυνήγι της δόξας .. . . . . . . . . . . . . .............. 379 12. Η λογοτεχνική εξάπλωση του Καβάφη.. . . . . . . ........ 401 Επίλογος.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 423 Σημαντικοί άνθρωποι στη ζωή του Κ. Π. Καβάφη. . . . . ...... 439 Σημειώσεις.. . . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 447 Βιβλιογραφία. . . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 521 Ευχαριστίες.. . . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 537 Δικαιώματα χρήσης εικόνων.. . . . . . . . . . . . ............. 541
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Η ΟΙΚΟΓΈΝΕΙΑ ΚΑΒΆΦΗ
41 1 Το οικογενειακό συμβούλιο Εμπόριο, καλλιέργεια, επιστολές «Κτίσται» (1891) Η Πρόοδος οικοδομή είναι μεγάλη – φέρει καθείς τον λίθον του· ο εις λόγους, βουλάς, ο άλλος πράξεις – και καθημερινώς την κεφαλήν της αίρει υψηλοτέραν. Θύελλα, αιφνίδιός τις σάλος εάν επέλθη, σωρηδόν οι αγαθοί εργάται ορμώσι και το φρούδον των υπερασπίζοντ’ έργον. Φρούδον, διότι καθενός ο βίος δαπανάται υπέρ μελλούσης γενεάς, κακώσεις, πόνους στέργων, ίνα η γενεά αυτή γνωρίση ευτυχίαν άδολον, και μακράν ζωήν, και πλούτον, και σοφίαν χωρίς ιδρώτα ποταπόν ή δούλην εργασίαν. Αλλ’ η μυθώδης γενεά ουδέποτε θα ζήση· η τελειότης του αυτή το έργον θα κρημνίση κ’ εκ νέου πας ο μάταιος κόπος αυτών θ’ αρχίση.
42 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ Επιστρέφοντας στο σπίτι του από το τυπολιθογραφείο Πενασσών μια μέρα τον Σεπτέμβριο του 1892, ο Κωνσταντίνος Καβάφης κρατούσε υπερήφανος και ικανοποιημένος τις σελίδες του πρώτου τυπωμένου του ποιήματος. Αφού το δημοσίευσε στο αθηναϊκό περιοδικό Αττικόν Μουσείον έναν χρόνο νωρίτερα, τώρα μπορούσε να χαρεί το σονέτο «Κτίσται» όμορφα τυπωμένο σε μεγάλου μεγέθους κολλαριστά φύλλα.1 Αυτή η στιγμή ήταν ουσιαστικά η αρχή μιας ισόβιας σχέσης με την τυπωμένη σελίδα, μιας εμμονής με το χαρτί, που τον ωθούσε να μοιράζει τα ποιήματά του στοιχειοθετημένα σε μεμονωμένα φύλλα μεγάλου μεγέθους, φυλλάδια, δεμένα τεύχη, πιασμένες δεσμίδες ή ραφτά τετράδια. Τα μοίραζε και τα κυκλοφορούσε με στρατηγικό σχεδιασμό, οικοδομώντας προσεκτικά τη φήμη του από ποίημα σε ποίημα κι από φουρνιά σε φουρνιά ποιημάτων, λιθαράκι λιθαράκι. Απολάμβανε τη φρέσκια αίσθηση του λευκού χαρτιού, την ξεχωριστή μυρωδιά του μελανιού που σηματοδοτούσε την ποιητική του έλευση καθώς και τον υποσυνείδητο ανταγωνισμό με τον αδερφό του τον Τζων, που επίσης δημοσίευε ποίηση. Χρόνια νωρίτερα, ο Τζων είχε περιγράψει μια μάλλον χιουμοριστική «συνταγή» για τη δημιουργία ενός ποιητή: «Για να φτιάξετε έναν ποιητή, πάρτε αφειδώς ηλιόφως που τρεμολάμπει, κοπιάστε σε ένα λεξικό με ρίμες, προσθέστε ίσα μέρη ερωτόπληκτων επιθέτων, αρχαϊκών επιρρημάτων, και άλλων τέτοιων λέξεων που μπορεί ποτέ να μην τις έχετε ακούσει. Βάλτε το όλον σε ένα ζεστό μέρος όπου θα μπορεί κατ’ ιδίαν να αναμειχθεί και γαρνίρετέ το με μακριά μαλλιά, άθλια ρούχα κι άδειο στομάχι».2 Τώρα επιτέλους ήταν σε ισότιμη θέση ως καλλιτέχνες. Οι «Κτίσται» είναι ένα ποίημα για το πώς να τα καταφέρνεις, κάτι που για τον Κωνσταντίνο ήταν πάνω απ’ όλα ένα καλλιτεχνικό εγχείρημα· ωστόσο, για την οικογένειά του η πρόοδος παρέμενε σε μεγάλο βαθμό μια κοινωνικοοικονομική υπόθεση. Το σονέτο μιλάει για τη φευγαλέα επιτυχία, την αποτυχία που ελλόχευε στις τύχες της οικογένειας και την ψευδαίσθηση της ευημερίας, ζητήματα που βάραιναν τους Καβάφηδες μετά τον θάνατο, το 1870, του πατέρα τους, του Πέτρου- Ιωάννη, του οποίου τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία αποδείχτηκαν ανεπαρκή για να στηρίξουν οικονομικά τη χήρα του και τους
43 Το οικογενειακό συμβούλιο επτά γιους του. Για τον νεότερο γιο, επτά χρονών όταν πέθανε ο πατέρας του, η ζωή έκανε μια απότομη στροφή. Ως αυτό το σημείο ο Κωνσταντίνος είχε μεγαλώσει μέσα στη χλιδή. Την εποχή της γέννησής του, η οικογένεια κατοικούσε στην ενοικιασμένη Maison Zogheb στην οδό Σερίφ Πασά στην Αλεξάνδρεια. Ο Κωνσταντίνος θα έγραφε χρόνια αργότερα στη μελαγχολική οικογενειακή του γενεαλογία: «Εζούσεν ο Πέτρος-Ιωάννου Καβάφης (ο πατέρας μου) μεγάλα. Το σπιτικό του είχε Γάλλο παιδαγωγό, Αγγλίδα νάρσα, υπηρέτας γραικούς ως τέσσερις πέντε, χώρια Ιταλόν αμαξά κι Αιγύπτιον σεΐση. Τα έπιπλά του, τ’ αμάξια του, τ’ ασημικά, τα υαλικά ήσαν με λούσο σπάνιο τότε μεταξύ των Γραικών. Η περιουσία του όμως ήταν μικρή και ολίγα άφησεν αποθνήσκοντας. Αλλά εκέρδιζε πολλά και τα εξόδευεν αφθόνως βαστώντας στην κοινωνία υψηλό βαθμό μεγαλεμπόρου. Εσύχναζε και στην Αντιβασιλικήν Αυλήν του Ισμαήλ πασά».3 Με την πληγωμένη υπερηφάνεια που θα εξακολουθούσε να διαποτίζει τόσο πολλές οικογενειακές μνήμες, ο Κωνσταντίνος ενσωμάτωσε στα γενεαλογικά του γραπτά όσες λιγοστές πληροφορίες υπήρχαν για εκείνα τα πρώτα χρόνια. Μεγάλωσε ακούγοντας και μιλώντας τρεις γλώσσες, με τα αγγλικά να έχουν την πρωτοκαθεδρία ως μητροπολιτική γλώσσα του εμπορίου και του πολιτισμού, με τα ελληνικά, ως η μητρική γλώσσα, να τα συναγωνίζονται, και τα γαλλικά να ακολουθούν. Ως το νεότερο παιδί, η μητέρα του η Χαρίκλεια τον κανάκευε και τον λάτρευε. Πιο ανθεκτικές, εντούτοις, από τις φευγαλέες αναμνήσεις πλούτου και τρυφής, ήταν εκείνες που γεννήθηκαν από τη ραγδαία απώλεια της οικονομικής σταθερότητας για την οικογένεια. Τα λεφτά, ή η έλλειψή τους, θα γίνονταν κυρίαρχος παράγοντας όχι μόνο στη διαπροσωπική δυναμική της οικογένειας –ενώνοντας τους αδερφούς στην προσπάθειά τους να συνεχίσουν την οικογενειακή επιχείρηση–, αλλά κυρίως στην ψυχολογική ανάπτυξη των δύο ποιητών. Η ραγδαία τους πτώση από την ευημερία παρήγαγε ως αντίδραση μια βαρυτική έλξη που ώθησε τους αδερφούς Καβάφη προς τις τέχνες, επιτρέποντάς τους να διατηρήσουν μια κάποια αξιοπρέπεια και να περισώσουν την αυτοεκτίμησή τους. Αν αποτύγχαναν στις επιχειρήσεις, σκόπευαν να πετύχουν στην τέχνη. Η παλαιότερη σωζόμενη φωτογραφία του Κωνσταντίνου (1865)
44 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ τραβήχτηκε στο Λιβόρνο, σε ένα οικογενειακό ταξίδι, και τον δείχνει σε ηλικία δύο χρονών όρθιο πάνω σε μια καρέκλα ανάμεσα στους αδερφούς του, Τζων (τεσσάρων ετών) και Παύλο (πέντε ετών). Το δεξί του χέρι ακουμπά στον ώμο του Παύλου – αργότερα στη ζωή του θα καταλάμβανε μια ενδιάμεση θέση ανάμεσα στον έκλυτο Παύλο και τον πουριτανό Τζων, που μεγαλώνοντας αποδοκίμασε την άστατη ζωή του μεγαλύτερου αδερφού του. Ο Τζων και ο Παύλος είναι ντυμένοι στην τρίχα, με ταιριαστά ρούχα που αναμφίβολα είχαν επιλεγεί προσεκτικά από τη μητέρα τους, ώστε να εκφράζουν την κοινωνική τους τάξη καθώς και το βρετανικό γούστο. Ο Κωνσταντίνος φορά ένα φόρεμα συνηθισμένο για τα νεαρά αγόρια κατά τη βικτοριανή εποχή. Ο μύθος ότι η Χαρίκλεια τον έντυνε κορίτσι για να αντισταθμίσει την απώλεια της κόρης της, Ελένης, που πέθανε σε βρεφική ηλικία, είναι ολότελα αβάσιμος. Σύμφωνα με τη βικτοριανή συνήθεια, τα αγόρια δεν φορούσαν παντελόνια ως την ηλικία των τεσσάρων ή πέντε χρονών. Οι αδερφοί είναι ντυμένοι με ό,τι θα ήταν μια φυσιολογική βικτοριανή περιβολή δηλωτική της κοινωνικής τους υπόστασης ως παιδιών ενός εύπορου Βρετανού εμπόρου. Η φωτογραφία απαθανατίζει μια στιγμή αδερφικής οικειότητας κι επίσης εκφράζει την κοινωνική θέση της οικογένειας Καβάφη. Το ότι ο Κωνσταντίνος είναι ανεβασμένος σε μια καρέκλα υποδηλώνει τη θέση του κανακεμένου, καθώς ήταν το μικρότερο αγόρι, κι επίσης αφήνει να εννοηθεί η ξεχωριστή μεταχείριση που θα δεχτεί από τη Χαρίκλεια. Αντίθετα, η τοποθέτησή του πάνω σε μια καρέκλα ανάμεσα στους δύο κομψά ντυμένους αδερφούς του μπορεί επίσης να ιδωθεί ως εξ ανάγκης επισφαλής· σύντομα θα αναγκαστεί να κατέβει από τούτη την καρέκλα για να ζήσει μια ζωή μέσα στην οικονομική αβεβαιότητα και τις δυσχέρειες, ανάμεσα σε έξι ανταγωνιστικούς αδερφούς. Η φωτογραφία ουσιαστικά περικλείει τους πολλούς παράγοντες που συνέβαλαν στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του Κωνσταντίνου. Για τον ποιητή, αυτά τα γνωρίσματα συμπεριλαμβάνουν την καλλιέργεια μιας σχεδόν αριστοκρατικής εκζήτησης, την πρόσκτηση πλούτου και την περιφρούρηση της οικογενειακής υπόληψης. Είναι χαρακτηριστικά που θα κατέληγαν σε εμμονή με την καλλιτεχνική φήμη, διά της οποίας
45 Το οικογενειακό συμβούλιο τελικά θα αποκαθίστατο το όνομα των Καβάφηδων στην Αλεξάνδρεια. Έτσι, όταν το ελληνικό Υπουργείο Οικονομικών αποφάσισε την έκδοση ενός αναμνηστικού νομίσματος των πέντε ευρώ το 2013 –το Έτος Καβάφη–, με αποτυπωμένη την όψη του ποιητή, ο φόρος τιμής αποδείχτηκε ταιριαστός κατά πολλούς τρόπους. Ο Κωνσταντίνος έτρεφε μεγάλη αγάπη για τα νομίσματα, έχοντας γράψει πολλά ποιήματα ειρωνικά εστιασμένα σε νομισματικές αποτίσεις φόρου τιμής. Όμως εδώ υπάρχει μια ειρωνεία του 19ου αιώνα επίσης, που έχει πολύ να κάνει με τη σημασία των χρημάτων και του εμπορίου για την οικογένεια Καβάφη και με την αναδυόμενη αίσθηση του ποιητή σε ό,τι αφορά τη θέση του στο οικογενειακό δίκτυο. Ο ίδιος σηματοδότησε την τελική φάση της οικογένειας, το τέλος του ονόματος Καβάφη (δεν υπήρχαν άρρενες απόγονοι) μετά την απώλεια της κάποτε σημαντικής περιουσίας της οικογένειάς του. Στις λιγότερο υψιπετείς του στιγμές, ο Κωνσταντίνος συχνά εκθείαζε τη σημασία του εμπορίου και του κεφαλαίου. Σε μια επιστολή στον κληρονόμο και φίλο του Αλέκο Σεγκόπουλο (17 Οκτωβρίου 1918), έγραφε: «Μεγάλο και ωραίο πράγμα είναι το εμπόριον».4 Στον Ε. Μ. Φόρστερ είπε κάποτε: «Μη λησμονείς ποτέ για τους Έλληνες ότι είμαστε χρεοκοπημένοι. Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε εμάς και σε εσάς. Είθε, αγαπητέ μου Φόρστερ, εσείς –εσείς οι Εγγλέζοι, με την ικανότητα που έχετε για περιπέτειες– να μη χάσετε ποτέ το κεφάλαιό σας, ειδάλλως θα μας μοιάσετε, ψεύτες πανούργοι και νευρικοί».5 Άλλα καταγεγραμμένα σχόλια επιβεβαιώνουν αυτά τα αισθήματα: «Το εμπόριο το έχουμε μέσα στο αίμα μας»· «Όπως ο καλός έμπορος διαφημίζει την πραγμάτεια του για να την πουλήσει, έτσι και ο ποιητής οφείλει να διαφημίσει το είδος που προσφέρει».6 Αυτές οι δηλώσεις θα πρέπει να διαβαστούν μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ελληνικής διασποράς με τις εμπορικές της «παροικίες», που διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη του ελληνικού έθνους και την εξέλιξη του σύγχρονου ελληνισμού. Για τον Κωνσταντίνο, η ύπαρξη αυτών των ελληνικών κοινοτήτων στα αστικά κέντρα του Λεβάντε ήταν ζωτικής σημασίας για την επιβίωση και την πρόοδο των ελληνικών γραμμάτων, καθώς και του εμπορίου. Δίχως αυτές, η ελληνική κουλτούρα θα έχανε τον μοναδικό κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της. Κι αυτός, ένας Αιγυπτιώ-
46 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ της Αγγλοέλληνας με πολίτικες ρίζες, αναγνώριζε για τον εαυτό του πως αποτελούσε προϊόν αυτού του περιβάλλοντος. Η οικογένεια Καβάφη πάνω απ’ όλα καθοριζόταν από μια βικτοριανή εμπορική νοοτροπία, προερχόμενη σε μεγάλο βαθμό από το δίκτυο της αγγλοελληνικής κοινότητας που δραστηριοποιούνταν στο Μάντσεστερ, το Λίβερπουλ και το Λονδίνο. Η φίρμα εισαγωγών-εξαγωγών Cavafy & Co. ήταν κάποτε από τις μεγαλύτερες και πιο επιτυχημένες επιχειρήσεις στον Λεβάντε. Η ιστορία του ελληνικού εμπορίου, της δύναμης και των συμφερόντων του επικαλύπτεται με την ιστορία του ελληνισμού του 19ου και του 20ού αιώνα, και ιδιαίτερα με τα δεινά των Ελλήνων της Αιγύπτου. Το ελληνικό βασίλειο, θέλοντας να επεκτείνει τα σύνορά του, ενστερνίστηκε την ιδεολογία της Μεγάλης Ιδέας – η ανασύσταση του βυζαντινού κράτους, με την Κωνσταντινούπολη ως πρωτεύουσα και τη Μικρά Ασία στην καρδιά του. Αυτή η επεκτατική ιδέα κατείχε υψηλή θέση στην ατζέντα των Ελλήνων πολιτικών στο γύρισμα του αιώνα και έμοιαζε παραπλανητικά εφικτή με το πέρας του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η βάση της ήταν περισσότερο οικονομική παρά αυτοκρατορική, εμπνεόμενη σε μεγάλο βαθμό από το βρετανικό μοντέλο του ανεμπόδιστου ελεύθερου εμπορίου. Οι κύριοι ωφελούμενοι φυσικά θα ήταν οι Έλληνες έμποροι, τραπεζίτες και επιχειρηματίες, που περίμεναν να αυξήσουν και να παγιώσουν τα πλούτη τους, καθώς και να εξασφαλίσουν τις μελλοντικές επενδύσεις. Ο Κωνσταντίνος προερχόταν απ’ αυτόν τον κόσμο των εμπορικών εταιρειών-χονδρεμπόρων και ήταν πολύ επηρεασμένος από, και εναρμονισμένος με, τους τρόπους αυτής της τάξης, που έβλεπε τον εαυτό της ως αποτελούμενο από κοσμοπολίτες Έλληνες και «πρωτοπόρους» στις επιχειρήσεις και τον πολιτισμό. Τα σχόλιά του για την απώλεια της Σμύρνης το 1922, μετά τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο –τη «Μικρασιατική Καταστροφή», όπως αποκαλείται από τους Έλληνες–, το δείχνουν αυτό στην εντέλεια. «Κρίμα που χάσαμε την Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη. Θα ήσαν μεγάλα κέντρα και οι Έλληνες λόγιοι θα μπορούσαν να διαθέτουν τα έργα των».7 Αυτή η δήλωση θα πρέπει να αναγνωστεί μέσα στο πλαίσιο της ιδέας της οικονομικής επέκτασης που είχαν πολλοί Έλληνες αξιωματούχοι εκείνη την εποχή. «Πέντε πόλεις… Αθήνα με
47 Το οικογενειακό συμβούλιο τον Πειραιά, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Θεσσαλονίκη, και Αλεξάνδρεια, είναι ο άξονας επί του οποίου θα εξαρτηθεί η οικονομική ζωή της Ελλάδος».8 Αυτός ο περιχαρακωμένος οικονομικός οπορτουνισμός αποκαλύπτει τη θεμελιώδη δυναμική της κάστας των «πρωτοκλασάτων» Αλεξανδρινών Ελλήνων, στην οποία ανήκε ο πατέρας του Κωνσταντίνου. Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος δεν εγκατέλειψε ποτέ στ’ αλήθεια αυτόν τον τρόπο σκέψης, όπως επισήμανε ο Μ. Μ. Παπαϊωάννου το 1955: «Ο Καβάφης βγαίνει μέσ’ απ’ την ατμόσφαιρα των Ελληνικών κοινοτήτων της Μέσης Ανατολής, την ώρα που πορεύονται το δρόμο της χρεωκοπίας και της διάλυσής τους».9 Όπως είπε ο Τίμος Μαλάνος, από τους πρώτους κριτικούς του Καβάφη: «Τον ενδιαφέρει πολύ η τάξη που, έστω και ως ξεπεσμένος, ανήκει […] Πολύ συχνά, μάλιστα, το υπενθυμίζει και ο ίδιος στους άλλους, φορώντας στα δάχτυλά του, σαν ασιάτης, παραφορτωμένα παλιά δαχτυλίδια (κειμήλια οικογενειακά) κι αφίνοντας την περιαυτολογία του να μιλά για δέντρα γενεαλογικά, συγγενείς, μεγαλεία και τέτοια. Θέλει, με κάθε τρόπο, να λογαριάζεται από την τάξη των γονιών του».10 Στο τέλος της ζωής του ο Κωνσταντίνος παρέμενε σε πλήρη επίγνωση του παράδοξου που συνιστούσε το γεγονός ότι η προσεκτικά κτισμένη ποιητική του φήμη πήγαζε από τα υποβασταζόμενα ερείπια του εξαφανισμένου πλούτου της οικογένειάς του. Αυτή η ανακολουθία είναι διακριτή στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του Αθανάσιου Πολίτη Ο ελληνισμός και η νεωτέρα Αίγυπτος (1928/1930)11 –ένα δίτομο έργο χιλίων σελίδων σε μεγάλο βαθμό εστιασμένο στα βιομηχανικά και επιχειρηματικά επιτεύγματα των Ελλήνων στην Αίγυπτο–, το οποίο έχει ως υπότιτλο «Η πνευματική και καλλιτεχνική ζωή των Ελλήνων». Περιέχει ένα εκτενές κομμάτι για τον Καβάφη (λέγεται πως ο ποιητής υπαγόρευσε αυτό το τμήμα του βιβλίου στην Ευτυχία Ζελίτα «λέξη προς λέξη», μιας και ο Πολίτης, νεοδιορισμένος γενικός πρόξενος στην Αλεξάνδρεια, δεν γνώριζε αρκετά πράγματα για τον ποιητή ώστε να το γράψει ο ίδιος).12 Δικαιολογώντας και αποκρύπτοντας τη σε μεγάλο βαθμό παρασιτική οικονομική τους σχέση με τον τόπο όπου ζούσαν, οι Έλληνες της Αλεξάνδρειας επιδίωκαν να αυτοπροσδιορίζονται ως
48 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ «σκαπανείς του πολιτισμού».13 Οι Αλεξανδρινοί Έλληνες έμποροι υπεραμύνονταν της οικονομικής τους παρουσίας στην Αίγυπτο αυτοπαρουσιαζόμενοι ως «πεφωτισμένοι σταυροφόροι», παρά το γεγονός ότι η «συμβολή» τους ήταν ριζωμένη σε οικονομικές πρακτικές κατά βάση εκμεταλλευτικές.14 Και το γεωργικό προϊόν που τα καθιστούσε εφικτά όλα αυτά ήταν η σημαντικότερη πρώτη ύλη της Αιγύπτου: το βαμβάκι. Η οικογένεια Καβάφη ήταν μεταξύ των πρώτων που επένδυσαν στο αιγυπτιακό βαμβάκι και το εμπορεύτηκαν· ίδρυσαν τις πρώτες τους επιχειρήσεις μαζί με τις οικογένειες Κασσαβέτη και Νικολόπουλου, με τις οποίες είχαν ανοίξει χονδρεμπορικά καταστήματα ήδη το 1854.15 Το 1860 πλέον, η Αίγυπτος είχε γίνει ο έκτος πιο σημαντικός προμηθευτής βάμβακος και δημητριακών της βρετανικής αγοράς.16 Με το ξέσπασμα του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου και τη διακοπή του εμπορίου βάμβακος στον συνομοσπονδιακό Νότο, η Αγγλία υπέστη μια εμπορική κρίση που απείλησε την οικονομική της σταθερότητα. Οι Έλληνες της Αιγύπτου άδραξαν την ευκαιρία και βρίσκονταν σε καλή θέση ώστε να αναπληρώσουν μέσα σε μερικά χρόνια το κενό στην προμήθεια βάμβακος. Το αποτέλεσμα ήταν η αποθησαύριση τεράστιων περιουσιών, και η οικογένεια Καβάφη ήταν μεταξύ αυτών που ωφελήθηκαν πιο σημαντικά. Κατά παρόμοιο τρόπο, ο Κριμαϊκός Πόλεμος είχε επιφέρει μια προγενέστερη κρίση στο εμπόριο σιτηρών και οι Αιγυπτιώτες χονδρέμποροι αντιστάθμισαν τις διακοπές στις εξαγωγές ρωσικών σιτηρών στη Μεγάλη Βρετανία, με παρόμοια κερδοφόρα αποτελέσματα. Μάλιστα, κάποιοι έχουν υποστηρίξει πως οι Έλληνες της Αλεξάνδρειας έσωσαν τη Βρετανική Αυτοκρατορία από την καταστροφή κι επίσης επηρέασαν θετικά την έκβαση του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου, μιας και οι Συνομόσπονδες Πολιτείες βασίζονταν στους Βρετανούς, ώστε να παρέμβουν υπέρ τους.17 Υπ’ αυτή την έννοια, οι Έλληνες της Αλεξάνδρειας ήταν οι φιλόδοξοι «κτίσται» του ποιήματος του Κωνσταντίνου, των οποίων το «φρούδον έργον» τελικά θα το κατέστρεφε «η τελειότης του αυτή» με το που θα μεταβάλλονταν οι πολιτικοοικονομικές συνθήκες. Το ποίημα εξετάζει διακριτικά την καιροσκοπική και εντέλει παραπλανητική φύση της προόδου που πάνω της βασίζονταν αυτοί οι «σκαπανείς» του εμπορίου και του πολιτισμού.
49 Το οικογενειακό συμβούλιο Το εμπόριο, τα οικονομικά και οι οικογενειακές σχέσεις, όλα ήταν μέρη αυτής της σύνθετης και εύθραυστης εξίσωσης του δικτύου της κοινότητας. Η ίδρυση της Τραπέζης της Αιγύπτου από Έλληνες επιχειρηματίες και η εισαγωγή των πρώτων εκκοκκιστικών μηχανών στην Αίγυπτο από Έλληνες –ο πατέρας του Κωνσταντίνου είχε πενήντα τέτοιες στα βαμβακουργεία του–18 άνοιξαν τον δρόμο για γρήγορα κέρδη και υψηλή απόδοση της σοδειάς βαμβακιού. Το βαμβάκι μαζευόταν δύο φορές τον χρόνο. Στην ουσία, ο λόρδος Κρόμερ (1841-1917), ο Βρετανός γενικός ελεγκτής στην Αίγυπτο, είχε μετατρέψει τη χώρα σε μονοκαλλιεργητική εμπορική αποικία για τα κλωστοϋφαντήρια του Μάντσεστερ. Φυσικά, χρειάζονταν εκτεταμένα και αποτελεσματικά μηχανικά έργα ικανά να εξασφαλίσουν την τεράστια άρδευση της γης, σε σχέδια που απαιτούσαν προσεκτική και διαρκή επίβλεψη. Το ότι ο Κωνσταντίνος θα κατέληγε να εργάζεται ως δημόσιος υπάλληλος στο υπό βρετανικό έλεγχο Γραφείο της Υπηρεσίας Αρδεύσεων ήταν μια ειρωνεία της οποίας επίγνωση θα είχε σίγουρα· γιατί τελικά ήταν τόσα αυτά που εξαρτιόνταν από το νερό. Την ίδια στιγμή, συμπλήρωνε το περιορισμένο του εισόδημα από τούτη την εργασία σπεκουλάροντας στο χρηματιστήριο, όπου οι άνθρωποι αγόραζαν και πωλούσαν μετοχές βάμβακος. Το βαμβάκι θα παρέμενε μέρος της προσωπικής ιστορίας του Κωνσταντίνου ως το τέλος της ζωής του. ———— Η περίπλοκη οικογενειακή σχέση του Κωνσταντίνου με το εμπόριο, εξίσου από τη μητρική μεριά των Φωτιάδηδων κι απ’ αυτήν του πατέρα του, είναι εμφανής στη σχολαστική και εκτενή συναρμολόγηση της οικογενειακής ιστορίας: τα Genealogical Gossip (1883), Memorandum About the Cavafy Family (αχρονολόγητο), Prose Notes (1903) και Γενεαλογία (1909-1911).19 Κατά την παραμονή του στην οθωμανική πρωτεύουσα μετά τον βομβαρδισμό της Αλεξάνδρειας από τους Βρετανούς το 1882, ο Κωνσταντίνος άρχισε να ακονίζει τις πνευματικές και καλλιτεχνικές του ικανότητες συλλέγοντας στοιχεία για την τελική σύνθεση μιας οικογενειακής ιστορίας. Εργαζόμενος στη βιβλιοθήκη του παππού
50 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ του, εκμεταλλεύτηκε πλήρως την παρουσία των συγγενών του όταν συγκέντρωνε τις πραγματολογικές λεπτομέρειες που χρειαζόταν για να συντάξει τούτα τα εκτεταμένα γενεαλογικά γραπτά τεκμήρια. Όπως ανακάλυψε καθώς συνέλεγε αυτές τις πληροφορίες, σε κάθε καμπή οι οικογένειες του πατέρα του και της μητέρας του συνδέονταν μέσω του εμπορίου, των ξένων επενδύσεων και της οικοδόμησης της κοινότητας. Ο Κωνσταντίνος δημιούργησε τη δική του εκδοχή της οικογενειακής του κληρονομιάς – σε μεγάλο βαθμό οικονομικής, αλλά επίσης εκκλησιαστικής, φιλανθρωπικής και, περιστασιακά, πολιτικής. Αργότερα στη ζωή του, καθώς εξακολουθούσε να επιμελείται αυτά τα αρχεία, γνώριζε καλά ότι, χωρίς άρρενες απογόνους (οι αδερφοί του Αριστείδης και Αλέξανδρος είχαν κόρες και οι δύο), το όνομα «Καβάφης» θα επιζούσε μόνο μέσω των ποιητικών του επιτευγμάτων. Με γενεαλογική γραμμή που τον συνέδεε με Φαναριώτες20 αριστοκράτες και ιεράρχες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και, διά μιας κίβδηλης βυζαντινής σχέσης, με την αυτοκρατορική δυναστεία των Δουκών,21 ήθελε να καταγράψει την καταγωγή του για τις επόμενες γενεές. Οι σημειώσεις του Κωνσταντίνου για τον πατέρα του προδίδουν μια κάποια αποστασιοποίηση, κάτι διόλου αναπάντεχο από έναν γιο που μάλλον έβλεπε λίγο τον Πέτρο-Ιωάννη Καβάφη όταν ήταν μικρός και τον έχασε στα επτά του χρόνια. Η πατρική του κληρονομιά ήταν στ’ αλήθεια γλυκόπικρη, καθώς ο πατέρας του, παρά τον αλλοτινό του πλούτο και πολυτελή τρόπο ζωής, άφησε πίσω μια περιουσία μειωμένη κατά πολύ. Ο Πέτρος-Ιωάννης γεννήθηκε στην οθωμανική Θεσσαλονίκη το 1814, σε μια πολίτικη οικογένεια με εδραιωμένο πάτημα στο εμπόριο· οι οικογενειακές επιχειρήσεις της ευρύτερης οικογένειας Καβάφη περιλάμβαναν την ίδρυση παραρτημάτων των Cavafy & Co. και Cavafy Bros. σε εννέα πόλεις.22 Το ότι θα γινόταν πατέρας εννέα παιδιών μοιάζει πολύ ταιριαστό υπό το φως αυτού του εμπορικού δεδομένου. Η οικογένεια θα χάραζε το ακόλουθο συναισθηματικό επίγραμμα στη μαρμάρινη ταφόπετρά του: «Πατήρ φιλόστοργος και σύζυγος αγαπητός / διά τους συγγενείς του πολυθρήνητος χαμός».23 Μια παλαιά αχρονολόγητη φωτογραφία τραβηγμένη στη Γενεύη συλλαμβάνει την αυστηρή, εκφοβιστική αύρα του Πέτρου-Ιωάννη. Από
51 Το οικογενειακό συμβούλιο τις μακρινές αναμνήσεις του ποιητή, περιγράφεται ως «μάλλον ψηλός άνδρας, με όψη ευχάριστη και αξιοπρεπή».24 Ο στενότερος συνεργάτης του Πέτρου-Ιωάννη ήταν ο μεγαλύτερός του αδερφός Γεώργιος, που εδραιώθηκε στο εμπόριο, εγκαταστάθηκε στο Μάντσεστερ τη δεκαετία του 1830 και δημιούργησε εμπορικές συμμαχίες με τις οικογένειες Κασσαβέτη και Ιωνίδη, ιδρύοντας επιπλέον τον εμπορικό οίκο Cavafy. Σε μια επιστολή με ημερομηνία 16 Φεβρουαρίου 1850, προέτρεπε τον αδερφό του Πέτρο-Ιωάννη να μετοικήσει στην Αλεξάνδρεια για να επιβλέψει τη λειτουργία του εκεί παραρτήματος της εταιρείας.25 Ο Κωνσταντίνος έτρεφε μεγάλο σεβασμό και εκτίμηση για τον θείο του Γεώργιο, τον οποίο θα γνώριζε καλά όταν θα ζούσε στο Λονδίνο μετά τον θάνατο του πατέρα του. Ένιωθε πως ο θείος του «ήταν άνθρωπος με μεγάλη παιδεία· ήταν βέβαια ο σοφώτερος από τους συγχρόνους του Γραικούς εμπόρους της Λόνδρας».26 Το στωικό και βικτοριανό εργασιακό ήθος του Γεωργίου Καβάφη λειτούργησε ως αρχή που όρισε το επιχειρηματικό σθένος της οικογένειας Καβάφη. Όπως πολλοί Έλληνες έμποροι που είχαν την έδρα τους στη Βρετανία, ο Πέτρος-Ιωάννης και ο αδερφός του Γεώργιος θα είχαν μαθητεύσει ως υπάλληλοι ενώ έστηναν τα δικά τους παραρτήματα της οικογενειακής εταιρείας. Ο Πέτρος-Ιωάννης, αν και κατώτερος συνεταίρος στη φίρμα Cassavetti, Cavafy & Company, έπρεπε παρ’ όλα αυτά να μαθητεύσει με έναν κατώτερο υπάλληλο τη δεκαετία του 1840 για να μάθει «τη ρουτίνα του αγγλικού οίκου». Ώστε να γίνει ευφραδής στα αγγλικά, εγγράφηκε στο Liverpool Mechanics’ Institute.27 Ο θείος Γεώργιος θα είχε προηγηθεί του αδερφού του ως ένας «από τους πολλούς Έλληνες που μάθαιναν την αγγλική», μαζί με τον στενό τους φίλο Αλέξανδρο Ιωνίδη, που είχε φοιτήσει σε σχολείο υπό τη διεύθυνση κάποιου κου Χάιν στο Μπρίξτον.28 Το κοσμοπολίτικό τους υπόβαθρο και το διεθνές κεφάλαιο έδωσαν στην πρώτη γενεά των αδερφών Καβάφη ένα καθαρό πλεονέκτημα επί πολλών από τους Βρετανούς ανταγωνιστές τους.29 Τα παιδιά τους, με τη σειρά τους, θα αφομοιώνονταν και θα ευημερούσαν ως Αγγλοέλληνες στην υιοθετημένη τους πατρίδα.30 Αν και ο Κωνσταντίνος πέρασε τα πρώτα εννέα χρόνια της ζωής του στην Αλεξάνδρεια, η οικογένεια είχε βρετανική νοοτροπία· καλλιεργούσαν
52 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ την υβριδική αγγλοελληνική ταυτότητα που προσδιόριζε το εμπορικό και οικογενειακό δίκτυο μέσα από το οποίο διήγαν τον επιχειρηματικό και κοινωνικό τους βίο. Μιλούσε ελληνικά με φανερό αγγλικό τονισμό ως το τέλος της ζωής του, αν και κάποιοι το θεωρούσαν αυτό σκόπιμη προσποίηση. Μπορεί ως έναν βαθμό να ήταν –θα μπορούσε να είχε προσαρμόσει την προφορά του εάν ήθελε, αντί να την τονίζει για να κάνει αίσθηση–, όμως βασιζόταν στην πραγματικότητα της αδιαμφισβήτητης βικτοριανής του ανατροφής και στην τάση της οικογένειάς τους να θεωρούνται Βρετανοί. Στο πλαίσιο των εμπορικών ταξιδιών του, ο Πέτρος-Ιωάννης μετακινούσε την οικογένειά του πέρα δώθε ανάμεσα στην Κωνσταντινούπολη, το Λονδίνο, το Λίβερπουλ και την Αλεξάνδρεια, πράγμα που σε μεγάλο βαθμό εμπόδισε τους γιους του να εγγραφούν σε κάποιο σχολείο και να το παρακολουθήσουν για μεγάλα διαστήματα. Αυτό το μοτίβο εξακολούθησε μετά τον θάνατό του, καθιστώντας αναγκαία τη σποραδική πρόσληψη οικοδιδασκάλων για τη μόρφωση του Κωνσταντίνου. Επίσης καλλιέργησε την ευαισθησία ενός flâneur στον ίδιο, λόγω της οποίας διάφορες μεγάλες πόλεις θα μάγευαν την ευεπηρέαστη φαντασία του και το αναδυόμενο καλλιτεχνικό του ταμπεραμέντο. Το Λίβερπουλ ήταν μια απ’ αυτές τις πόλεις. Η οικογένεια θα κατοικούσε εκεί σποραδικά κατά τις παρατεταμένες παραμονές της στη Μεγάλη Βρετανία. Λίγο αφότου παντρεύτηκε, το 1849, ο Πέτρος-Ιωάννης μετοίκησε στο Λονδίνο το 1850 μαζί με τη Χαρίκλεια και τον πρωτότοκο γιο τους, τον Γεώργιο, και έζησαν στο Λίβερπουλ από το 1851 ως το 1855, στην καρδιά του μοντέρνου κέντρου, στην οδό Μπέντφορντ, όπου γεννήθηκε ο Αριστείδης το 1853. Όταν η Χαρίκλεια επέστρεψε αργότερα στο Λίβερπουλ ως χήρα το 1872, με τον Κωνσταντίνο να την ακολουθεί, ήταν εξοικειωμένη με το τότε επίκεντρο του βρετανικού παγκόσμιου εμπορίου, μια μητρόπολη με υπέροχη σύγχρονη αρχιτεκτονική και δρόμους περιπάτου που έσφυζαν από ζωή. Τα ιππήλατα τραμ της πόλης, τα νεόδμητα υπόστεγα των τρένων και τα πλούσια δημοτικά κτίρια και καταστήματα ήταν πράγματι εντυπωσιακά. Στη σκιά, εντούτοις, του μεγάλου εμπορικού κέντρου, καραδοκούσε ένας «κάτω κόσμος που έβριθε από απεγνωσμένους ανθρώπους οι οποίοι πάλευαν να επιβιώσουν
www.metaixmio.grRkJQdWJsaXNoZXIy MTY1MTE=