6+1 σημειώματα για τη Φάλαινα του Χέρμαν Μέλβιλ Κώστας Ακρίβος
ΒΑΡΔΙΑ ΣΤΟΝ ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ
ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠEZOΓPAΦIA Η δοτική του χάους, νουβέλα, Nέα Σύνορα – Λιβάνης 1993 Αλλοδαπή, διηγήματα, Nέα Σύνορα – Λιβάνης 1995 Στο κάτω κάτω της γραφής είναι ένα ψέμα, μυθιστόρημα, Kέδρος 1997 Το γέλιο της έκτης μέρας, μυθιστόρημα, Kέδρος 1999 Κίτρινο ρώσικο κερί, μυθιστόρημα, Kέδρος 2001, Μεταίχμιο 2014 Φωνές στην έρημο, διηγήματα, Eλληνικά Γράμματα 2002 Σφαίρα στο βυζί, διηγήματα, Kέδρος 2003, Μεταίχμιο 2026 Καιρός για θαύματα, μυθιστόρημα, Kέδρος 2005 Πανδαιμόνιο, μυθιστόρημα, Μεταίχμιο 2007 Τελετές ενηλικίωσης, διηγήματα, Μεταίχμιο 2009 Ποιος θυμάται τον Αλφόνς, μυθιστόρημα, Μεταίχμιο 2010 Αλλάζει πουκάμισο το φίδι, μυθιστόρημα, Μεταίχμιο 2013 Τελευταία νέα από την Ιθάκη, μυθιστορίες, Μεταίχμιο 2016 Γάλα μαγνησίας, μυθιστόρημα, Μεταίχμιο 2018 Ιστορία ενός οδοιπόρου – ΣΤΡΑΤΗΣ ΔΟΥΚΑΣ,μυθιστορηματικήβιογραφία, Hλέκτρα 2006, Μεταίχμιο 2020 Πότε διάβολος πότε άγγελος, μυθιστόρημα, Μεταίχμιο 2021 Aνδρωμάχη, νουβέλα, Μεταίχμιο 2022 Όνομα πατρός: Δούναβης, μυθιστόρημα, Μεταίχμιο 2025 ΑΝΘΟΛΟΓΙΕΣ Bόλος: Mια πόλη στη λογοτεχνία, Μεταίχμιο 2001, νέα εμπλουτισμένη έκδοση, Mεταίχμιο 2007 Να μαθαίνω γράμματα… Tο σχολείο στη νεοελληνική λογοτεχνία, Μεταίχμιο 2004 Να είχεν ο έρωτας σαΐτες, Επτά αγαπητικά διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Μεταίχμιο 2010 ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ ΕΡΓΑ Η κοινωνική διάσταση του έργου του Aλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Οδυσσέας 2000 5 διηγήματα, Μεταίχμιο 2001 Mια πόλη ένας συγγραφέας, Μίνωας 2002 Mόνο για άνδρες, Καστανιώτης 2003 Kότινοι και στέφανοι, «Αθήνα 2004» 2003 Έρως 13, Ψυχογιός 2011 Το αποτύπωμα της κρίσης, Μεταίχμιο 2013 Ιστορίες ταχυδρομείου, Ελληνικά Ταχυδρομεία 2014 Τα κείμενα των Φιλίππων, Κάπα εκδοτική 2015 Σχηματική σκέψη, Gutenberg – Γιώργος και Κώστας Δαρδανός, 2015 Το δικό μας Πάσχα, Νάρκισσος 2016 Ο πρώτος σταθμός, Μεταίχμιο 2018
Κώστας Ακρίβος Βάρδια στον Μόμπι-Ντικ 6+1 σημειώματα για τη Φάλαινα του Χέρμαν Μέλβιλ
© 2026, Eκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ και Κώστας Ακρίβος ISBN 978-618-03-5132-3 ΒOΗΘ. ΚΩΔ. ΜΗΧ/ΣΗΣ 85132 Κ.Ε.Π. 6863, Κ.Π. 24337 Δεν επιτρέπεται η με οποιονδήποτε τρόπο χρήση ή αναπαραγωγή ολόκληρου ή μέρους του βιβλίου με σκοπό την εκπαίδευση τεχνολογιών ή συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Το παρόν έργο προστατεύεται από τη διαδικασία εξόρυξης κειμένου και δεδομένων (Άρθρο 4(3) Οδηγία (ΕΕ) 2019/790). Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Nόμου (N. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου. Εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Ιπποκράτους 118, 114 72 Αθήνα, τηλ.: 211 3003500 metaixmio.gr [email protected] Κεντρική διάθεση: Ασκληπιού 18, 106 80 Αθήνα, τηλ.: 210 3647433, Βιβλιοπωλεία ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ • Ασκληπιού 18, 106 80 Αθήνα τηλ.: 210 3647433 • Πολυχώρος, Ιπποκράτους 118, 114 72 Αθήνα τηλ.: 211 3003580, fax: 211 3003581 Ελληνική πεζογραφία Υπεύθυνη σειράς Ελένη Μπούρα Πρώτη έκδοση Οκτώβριος 2026
«Τα χρόνια κρέμονται κουρέλια στα καμάκια Κι η προσευχή δεν άλλαξε». Γιώργος Λίκος, Φαλαινοθήρες «Για μια στιγμή ο Μπολίβαρ βλέπει τη σκηνή, βλέπει τον εαυτό του και τον Χέκτορ σε κάποια γη προϊστορική, γη που τη δέρνει ασταμάτητη καταιγίδα, ο χρόνος εκεί έχει ξηλωθεί, δεν υπάρχει μέρα, δεν υπάρχει νύχτα, δεν υπάρχει τρόπος να μετρηθεί απόσταση. Αυτό που ήταν κάποτε ο κόσμος· ή αυτό που θα γίνει». Ρaul Lynch, Πιο πέρα από τη θάλασσα Μετάφραση: Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου Gutenberg, 2026
9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ «το αίμα ενάντια στη φωτιά». . . . . . . . . . .......... 13 «Σαν ένας καταρράκτης από νιφάδες...». . . . . ..... 21 «Αλλά μάλλον προφητείες είστε κι όχι οιωνοί, ω σκιές εσείς!». . . . . . . . . . . . . . . . ................ 41 «δεμένος μαζί μου με σκοινιά πλεγμένα από ίνες της καρδιάς μου». . . . . . . . . . . ........... 61 «Ιδού εγώ, περήφανος σαν Έλληνας θεός...» . . . .. 83 «Πίκουοντ… Άλμπατρος… Ιεροβοάμ…». . . . . . . ........ 95 «Γιατί και συ έχεις αγόρι, Καπετάν-Αχαάβ…». . ... 107 Σαν επίλογος. . . . . . . . . . . . . . . . ................ 121
11 Το εν λόγω πόνημα προσδοκά να ανταποκριθεί στη διπλή προτροπή του μεταφραστή-εραστή του μυθιστορήματος Μόμπι-Ντικ ή Η Φάλαινα του Χέρμαν Μέλβιλ. Στην πρώτη έκδοση του βιβλίου (Ζώδιο, 1982 και 1985), στην οποία σε δύο τόμους και σε δίγλωσση απόδοση περιλαμβάνονται τα πρώτα τριάντα τρία κεφάλαια, εκτός των άλλων επισημάνσεων και αναλύσεων, ο Αθανάσιος Κ. Χριστοδούλου καταθέτει την άποψή του για τη λογοτεχνία υποστηρίζοντας: «Αν θέλουμε να καταλάβουμε τη λογοτεχνία πρέπει, σαν άλλοι χειροτέχνες, να ταιριάσουμε τα κομμάτια και να αναστήσουμε τα σώματα, στα φύλλα να δούμε το αίμα που κλωσσάει η ρίζα, από το πόδι να βρούμε το σφυγμό του χεριού». Κλείνο-
12 ΒΑΡΔΙΑ ΣΤΟN ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ ντας δε τον πρόλογο της ολοκληρωμένης έκδοσης (Gutenberg, 1992, σειρά Orbis Literae), επίσης σε δικό του εμβληματικό μεταφραστικό άθλο με Εισαγωγή και Σημειώσεις, παρακινεί ευχόμενος: «Διαβάζοντας αυτή τη μετάφραση ο Έλληνας π ο ι η τ ή ς, μακάρι να τραγουδήσει όπως τραγούδησε μεταφράζοντας το βιβλίο ο μεταφραστής». Τα κείμενα που ακολουθούν ας θεωρηθούν το τραγουδιστό μουρμούρισμα ενός βαρδιάνου-αναγνώστη, ο οποίος πέρασε πολλές ώρες στο καρνάγιο, παρατηρώντας με δέος το αρμολόγημα στο σκαρί του Μόμπι-Ντικ.
13 «το αίμα ενάντια στη φωτιά» Το κίνητρο και το έπαθλο μιας αβυσσαλέας σύγκρουσης Κ ριτικοί και αναγνώστες, σύγχρονοι και παλαιότεροι, συμφωνούν πως το πιο δυσεξήγητο, ή και ανερμήνευτο, στοιχείο σε όλη την κειμενική δράση του Μόμπι-Ντικ δεν είναι άλλο από την ψυχοσύνθεση του Αχαάβ. Όταν ο ίδιος κηρύσσει την έννοια της ευτυχίας, όσο πειστικός κι αν ακούγεται, υποψιαζόμαστε ότι κατά πάσα πιθανότητα τον εαυτό του θέλει να παραπλανήσει: «... μες στην ψυχή του ανθρώπου υπάρχει ένα νησί, μια Ταϊτή, γεμάτη ειρήνη και χαρά· περιστοιχίζεται όμως από όλα εκείνα τα τρομερά πράγματα της ζωής, της ζωής που είναι κατά ένα μόνο μέρος γνωστή. Ο Θεός να σας φυλάει! Μη φεύγετε ποτέ από τούτο το νησί, δε θα μπορέσετε ποτέ να ξαναγυρίσετε!».
14 ΒΑΡΔΙΑ ΣΤΟN ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ Ποια είναι ωστόσο η αλήθεια σχετικά με το βαθύτερο είναι του Αχαάβ, πώς διαπλάθεται αυτό, αλλά και πώς εξωτερικεύεται, ο αφηγητής δηλώνει την πρόθεση να επιχειρήσει να το διερευνήσει, παρόλο που αντιλαμβάνεται πως μια τέτοια διαδικασία είναι πολύ δύσκολη: «Ω, Αχαάβ! ό,τι μεγάλο υπάρχει μέσα σου πρέπει να το τραβήξω από τον ουρανό, να το βγάλω μέσα από τον ωκεανό και να του δώσω μορφή μέσα στον άμορφο αέρα!». Στιγμή, βέβαια, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο πρωταγωνιστής όλης αυτής της εποποιίας είναι ένας άνθρωπος που σε όλη τη διάρκεια του βίου του ζητάει να πιάσει με γυμνά χέρια «τις βέργες από το αλεξικέραυνο του μεγάλου άλμπουρου», για να νιώσει τη δόνηση και να την πολεμήσει με τον δικό του σφυγμό, να αντιπαραθέσει δηλαδή «το αίμα ενάντια στη φωτιά». Το θαλάσσιο γήπεδο, στο οποίο θα ξεδιπλωθούν οι εξωανθρώπινες ιδιότητες της ψυχής του ΚαπετάνΑχαάβ, είναι ο χώρος όπου θα διαδραματιστεί η σύγκρουσή του με τη φάλαινα. Ο κύριος αφηγητής, «Λέγε με Ισμαήλ», αφηγείται το παρελθόν αυτής της πάλης και, κατά δεύτερο λόγο, πώς έγινε κατορθωτό και το άσβεστο μίσος του Αχαάβ μεταγγίστηκε στο υπόλοιπο πλήρωμα, έτσι ώστε όλοι οι ναύτες
«το αίμα ενάντια στη φωτιά» 15 να ορκίζονται εκδίκηση για τη φάλαινα, ένα πλάσμα που τους ίδιους δεν τους έβλαψε ποτέ. Εν πρώτοις, έχουμε την περιγραφή του κήτους από τον Ισμαήλ. Πρόκειται για ένα πλάσμα, «Ένα κάτασπρο, ονομαστό και αθάνατο τέρας – αθάνατο όσο δεν λέγεται», η σωματική διάσταση του οποίου αρκεί για να εξάψει τη φαντασία κάθε λογικού ανθρώπου. Δεν είναι μόνο ο ασυνήθιστος όγκος της φάλαινας που τρομάζει. Το ζαρωμένο κατάλευκο μέτωπό της, η σαν πυραμίδα κάτασπρη καμπούρα, το γεμάτο ρυτίδες σώμα και το παραμορφωμένο κατωσάγονο της προσδίδουν μια φριχτή εικόνα. Εκείνο το στοιχείο που προπάντων προκαλεί τρόμο είναι οι ύπουλες υποχωρήσεις και οι αιφνίδιες αντεπιθέσεις της, την ώρα που όλοι νομίζουν πως έχει στρέψει τα νώτα και δήθεν αποχωρεί. Αυτό είναι το γνώρισμα που χρόνια τώρα την έχει κάνει μυθική ως προς το μίσος της, με αποτέλεσμα το κυνήγι της να έχει προκαλέσει πλήθος από ακρωτηριασμούς και θανάτους. Ένα από τα θύματα είναι και ο Αχαάβ. Το συγκεκριμένο περιστατικό συνέβη όταν σε κάποιο από τα αποτυχημένα ωκεάνια κυνήγια ο καπετάνιος, βλέποντας τσακισμένες τις τρεις από τις βάρκες του, όρμησε καταπάνω στη φάλαινα με
16 ΒΑΡΔΙΑ ΣΤΟN ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ ένα μαχαιράκι μόλις έξι ίντσες μάκρος. Τότε ήταν που ο Μόμπι-Ντικ τού θέρισε το πόδι «όπως ο θεριστής ένα φύλλο χλόης στο χωράφι». Ώσπου να καβατζάρουν μες στο καταχείμωνο το ακρωτήρι της Παταγονίας και στη συνέχεια να επιστρέψουν στο Ναντάκετ, ο Αχαάβ πέρασε μέρες, βδομάδες και μήνες ξαπλωμένος και ουρλιάζοντας από τον σωματικό πόνο, μα και από μανία: «η κομματιασμένη του σάρκα και η πληγωμένη του ψυχή άρχισαν να αιμορραγούν η μια μες στην άλλη», ώσπου «τον τρέλαναν τελικά». Ο παροξυσμός του μεγάλωνε, δίχως ωστόσο να μειωθεί η ζωτικότητά του, με αποτέλεσμα στο ταξίδι της επιστροφής οι αξιωματικοί να τον δέσουν με ζουρλομανδύα. Η παραληρηματική τρέλα του, τα χρόνια που ακολούθησαν, μεταλλάχθηκε σε άγρια μνησικακία για τη φάλαινα, γεγονός που τον έκανε να διψάει όλο και περισσότερο για εκδίκηση: «Για τον τρελό Αχαάβ, ο Μόμπι-Ντικ προσωποποιούσε ολοφάνερα καθετί που τρελαίνει και βασανίζει τον άνθρωπο στο έπακρο, καθετί που βγάζει τα πράγματα από την ησυχία τους, κάθε κακόβουλη αλήθεια, καθετί που κλονίζει το σθένος και σβωλιάζει το μυαλό, κάθε σκοτεινή δαιμονοπιστία της ζωής και του νου, κάθε κακό, κακό που μπορούσε κανείς να το πολεμήσει στην πράξη στο πρόσωπο του Μόμπι-Ντικ».
«το αίμα ενάντια στη φωτιά» 17 Έτσι θα πορευτεί ως το τελευταίο ταξίδι ο «ψαρομάλλης καπετάνιος που δε φοβόταν θεό», επικεφαλής ενός πληρώματος που το απαρτίζουν κανίβαλοι, κατακάθια της κοινωνίας και αρνησίθρησκοι μιγάδες. Μπορεί ο ίδιος να είναι εξασθενημένος ηθικά απέναντι στη σύνεση των αξιωματικών του (Στάρμπακ, Σταμπ, Φλασκ), όμως έχει καταφέρει να μαγέψει τις ψυχές των αντρών του πληρώματος, σε σημείο που το μίσος του για την Άσπρη Φάλαινα να μοιάζει δικό τους. Πώς το έχει πετύχει και με ποια μέσα, ο Ισμαήλ δεν μπορεί να το εξηγήσει· απλώς, ομολογεί: «Εγώ, για παράδειγμα, έγινα υποχείριο του συγκεκριμένου τόπου και χρόνου· στο μεταξύ όμως, παρόλη τη βιασύνη μου να αναμετρηθώ με τη φάλαινα, δεν έβλεπα να κρύβεται σε αυτό το κτήνος παρά μόνο κάτι κακό, κάτι αφάνταστα κακό». Πολύ αργότερα θα ακουστεί η μία και μόνη αλήθεια για τη φάλαινα. Είναι ο γιατρός Μπάγκερ στο πλοίο Ευφροσύνη, ο οποίος απευθύνεται σε δύο θύματα του ΜόμπιΝτικ, στον καπετάνιο του δικού του πλοίου και στον Αχαάβ – ο ένας μονόχειρ, ο άλλος μονόπους, λέγοντας «ό,τι εσείς θεωρείτε σα μοχθηρία της Άσπρης Φάλαινας δεν είναι παρά η αμηχανία της. Γιατί ποτέ δεν έχει την πρόθεση να καταπιεί ένα απλό ανθρώπινο μέλος·
18 ΒΑΡΔΙΑ ΣΤΟN ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ απλώς σκοπός της είναι να τρομοκρατήσει με ψεύτικες επιθέσεις». Το «κέρδος» του Αχαάβ από την πρώτη μάχη του με τη φάλαινα ήταν ένα ξύλινο πόδι, και με αυτό το εξάρτημα θα πορευτεί ως την έσχατη σύγκρουση. Όταν μέρες πολλές αφότου έχουν σαλπάρει από το Ναντάκετ κάνει την εναρκτήρια εμφάνισή του στο κατάστρωμα του Πίκουοντ, το άγριο και αγέρωχο ύφος του οφείλεται εν πολλοίς «στο ξένο και αποτρόπαιο άσπρο ποδάρι που απάνω του στεκόταν ο μισός». Όντως. Με τρυπάνι τού έχουν ανοίξει μια τρύπα περίπου μισής ίντσας και μέσα σε αυτή την τρύπα ο Αχαάβ στερεώνει το φιλντισένιο πόδι του, το φτιαγμένο «από το αστραφτερό κόκαλο του σαγονιού μιας σπερμοφάλαινας». Το ψεύτικο πόδι ο Αχαάβ όχι μόνο το νιώθει πλέον ως ενεργό μέλος του σώματός του, αλλά είναι το στοιχείο εκείνο που μέρα νύχτα τού υπενθυμίζει αδιάκοπα τον λόγο της παρουσίας του στη γη, ο οποίος δεν είναι άλλος από την εκδίκηση. Οδεύοντας προς την τελική αναμέτρηση, την ώρα που αναχωρεί από την επίσκεψη που έχει κάνει στο λονδρέζικο πλοίο Σάμιουελ Έντερμπαϊ, πηδάει απρόσεκτα στη βάρκα του, με αποτέλεσμα το φιλντισέ-
«το αίμα ενάντια στη φωτιά» 19 νιο πόδι να ραγίσει. Αλλά και πιο παλιά, προτού ανοίξει πανιά το Πίκουοντ από το Ναντάκετ, είχε βρεθεί από κάποιο άγνωστο ατύχημα μια νύχτα ξαπλωμένος στο χώμα, ενώ το ψεύτικο πόδι είχε φύγει από τη θέση του, πληγώνοντάς τον μάλιστα στη βουβωνική χώρα. Σε αυτό το γεγονός είχε στηριχτεί και η δικαιολογία που, για κάμποσο καιρό και ενώ το πλοίο του είχε αποπλεύσει, αυτός έμενε κρυμμένος και απρόσιτος στην καμπίνα του. Τώρα, μετά δηλαδή την επίσκεψη στο λονδρέζικο καράβι, ο Αχαάβ θα καλέσει τον ξυλουργό και θα τον προστάξει να του ετοιμάσει ένα καινούργιο πόδι μέσα σε μία μόλις νύχτα, πράγμα που ο επιδέξιος τεχνίτης θα το κατορθώσει. Τη δεύτερη μέρα του κυνηγιού ο Αχαάβ κρέμεται από τον ώμο του Στάρμπακ, καθώς το φιλντισένιο πόδι του έχει σπάσει ξανά και στη θέση του διακρίνεται απλώς μια μυτερή σχίζα. Τότε θα ειπωθεί η μεγάλη αλήθεια για την ψυχή του Αχαάβ, όχι από κάποιον άλλον παρά από τον ίδιο, όταν θα μιλήσει για τον εαυτό του εναλλάσσοντας το πρώτο με το τρίτο πρόσωπο: «... ακόμα και με σπασμένο κόκαλο ο Αχαάβ παραμένει άθικτος· δε θεωρώ κανένα από τα ζωντανά μου κόκαλα ούτε μια στάλα περισσότερο δικό μου απ’
20 ΒΑΡΔΙΑ ΣΤΟN ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ αυτό το νεκρό κόκαλο που χάθηκε. Ούτε άσπρη φάλαινα ούτε άνθρωπος ούτε δαίμονας μπορούν ν’ αγγίξουν τον Αχαάβ στο βαθύτερο και απρόσιτο είναι του. […] Ο Αχαάβ θα μείνει για πάντα ο Αχαάβ, άνθρωπέ μου». Ούτε άσπρη φάλαινα ούτε άνθρωπος ούτε δαίμονας…
ISBN: 978-618-03-5132-3 ΒΟΗΘ. ΚΩΔ. MHX/ΣΗΣ 85132 Τι κρύβεται στα βάθη της σκοτεινής καρδιάς ενός σακάτη καπετάνιου; Γιατί ο Χέρμαν Μέλβιλ μάς κλείνει συνεχώς το μάτι για όσα μέλλεται να συμβούν; Είναι αλήθεια ότι θαύμαζε καθετί το ελληνικό και ιδίως τον Όμηρο; Ποια η ερμηνεία για τις ονομασίες των πλοίων που εχθρεύονται τις φάλαινες; Μπορείς να κάνεις φίλο έναν άγριο καμακιστή, έναν σχεδόν κανίβαλο; Αμαρτίαι γονέων φαλαινοθήρων παιδεύουσι τέκνα; Κανόνας απαράβατος, απαρέγκλιτος: στα κλασικά αριστουργήματα της λογοτεχνίας η αναγνωστική ευδαιμονία συνοδεύεται πάντοτε από το γιατί, το τι, το πώς. Ο Μόμπι-Ντικ δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση.
www.metaixmio.grRkJQdWJsaXNoZXIy MTY1MTE=