Κάποιος μίλησε για εμάς

Μετάφραση Kλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, Ιωάννα Καπετάνου Κάποιος μίλησε για εμάς Συμβουλές για το μέλλον από το παρελθόν IRENE VALLEJO ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ ΤΟΥ ΜΠΈΣΤ ΣΈΛΈΡ ΠΑΠΥΡΟΣ Η ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ

ΚΑΠΟΙΟΣ ΜΙΛΗΣΕ ΓΙΑ ΕΜΑΣ

Πρώτη έκδοση Ιούνιος 2025 Στην παρούσα έκδοση έχουν χρησιμοποιηθεί κείμενα από τα παρακάτω βιβλία: Irene Vallejo, Alguien hablό de nosotros, Editorial Contrasen~a, 2017 (οι σελίδες 15-119 της ελληνικής έκδοσης) Irene Vallejo, El futuro recordado, Editorial Contrasen~a, 2020 (οι σελίδες 120-214 της ελληνικής έκδοσης) Στο τέλος της έκδοσης περιλαμβάνεται το κείμενο: Irene Vallejo, Discurso Inaugural, Fra΄ncfort 18 de octubre 2022 Επιμέλεια έκδοσης Μαρία Γονιδάκη Επιμέλεια – Διόρθωση τυπογραφικών δοκιμίων Αρετή Μπουκάλα Σελιδοποίηση Γιώτα Μπόμπου Σχεδιασμός εξωφύλλου Ρεντουάν Αμζλάν © 2020, Irene Vallejo Moreu (για το El futuro recordado) © 2017, Irene Vallejo Moreu (για το Alguien hablό de nosotros) Κατόπιν συμφωνίας με Casanovas & Lynch Literary Agency © 2024, Eκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ (για την ελληνική γλώσσα) ISBN 978-618-03-4143-0 ΒOΗΘ. ΚΩΔ. ΜΗΧ/ΣΗΣ 84143 Κ.Ε.Π. 5942, Κ.Π. 20575 Το παρόν έργο πνευµατικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Nόµου (N. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήµερα) και τις διεθνείς συµβάσεις περί πνευµατικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε µέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκµίσθωση ή δανεισµός, µετάφραση, διασκευή, αναµετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε µορφή (ηλεκτρονική, µηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκµετάλλευση του συνόλου ή µέρους του έργου. Eκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Ιπποκράτους 118, 114 72 Αθήνα, τηλ.: 211 3003500 metaixmio.gr • [email protected] Κεντρική διάθεση Ασκληπιού 18, 106 80 Αθήνα, τηλ.: 210 3647433 Bιβλιοπωλεία ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Aσκληπιού 18, 106 80 Aθήνα, τηλ.: 210 3647433 Πολυχώρος, Ιπποκράτους 118, 114 72 Αθήνα τηλ.: 211 3003580, fax: 211 3003581

Irene Vallejo ΚΑΠΟΙΟΣ ΜΙΛΗΣΕ ΓΙΑ ΕΜΑΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΙΣΠΑΝΙΚΑ Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη Ιωάννα Καπετάνου

Στους καθηγητές ανθρωπιστικών επιστημών, που, βαδίζοντας στα ίχνη του Οδυσσέα, μας προστατεύουν από τους λωτοφάγους και τη λήθη Σε όλους εκείνους τους αφοσιωμένους ανθρώπους που αφιερώνουν τη ζωή τους στην εκπαίδευση. Σε όσους, σε δημοτικά, γυμνάσια και λύκεια, σχεδιάζουν καθημερινά με επιμονή την παρτιτούρα και τη γεωμετρία του μέλλοντος

Οι σημειώσεις ανήκουν στην επιμελήτρια του βιβλίου, εκτός εάν σημειώνεται διαφορετικά.

9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εν αρχή.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 15 Η σχολή της σχόλης.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 16 Πλατωνικός έρωτας. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 17 Άσπρο και μαύρο .. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 18 Ανατομία ενός εγκλήματος .. . . . . . . . . . . . .............. 19 Τυφλή ζήλια.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 20 Η μέθη της εξουσίας.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 21 Μυστικότητας εγκώμιον. . . . . . . . . . . . . . ................ 22 Υψηλές πτήσεις. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 23 Αγνοημένη ευτυχία. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 24 Οι Ιαχούδες.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 25 Φονικές νίκες .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 26 Παραμεθόριοι κόσμοι. . . . . . . . . . . . . . . ................. 27 Πολιτικός κίνδυνος. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 28 Σπαρτιάτες. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 29 Πικρή επιτυχία. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 30 Τα δύο κοράκια .. . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 31 Η υγεία των λέξεων. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 32 Επιθετικοί.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 33 Ο εχθρός των επιπλήξεων.. . . . . . . . . . . . ............... 34 Βουτιά. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........................ 35 Ο χρόνος πετάει.. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 36 Έρωτας και χιούμορ .. . . . . . . . . . . . . . . ................. 37 Πολιτική μυθοπλασία. . . . . . . . . . . . . . . ................. 38 Ο τέλειος συναγωνισμός.. . . . . . . . . . . . . ............... 39 Μύηση στη ζωή .. . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 40 Η άχαρη ηλικία. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 41 Η ξένη. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........................ 42 Φιλόδοξος. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 43

10 Δύο αγανακτισμένοι .. . . . . . . . . . . . . . . ................. 44 Κρασί και φιλιά .. . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 45 Ατιμωρησία.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 46 Αντανακλάσεις . . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 47 Λάθη και παραπτώματα. . . . . . . . . . . . . . ................ 48 Η επιτυχία μιας αποτυχίας.. . . . . . . . . . . . ............... 49 Μιλώντας με την καρδιά.. . . . . . . . . . . . . ............... 50 Εμείς οι άλλοι.. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 51 Στην επιφάνεια. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 52 Βρώσιμο χιούμορ. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 53 Φορητές σκέψεις.. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 54 Βρομάει;. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 55 Μη φεύγετε.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 56 Το κουτί της Πανδώρας. . . . . . . . . . . . . . ................ 57 Μεσότητα.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 58 Δημόσιος βίος.. . . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 59 Εύθραυστη δημοκρατία . . . . . . . . . . . . . . ................ 60 Ελπιδοφόροι άνθρωποι. . . . . . . . . . . . . . ................ 61 Αγάπες διάφορες. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 62 Εξιλέωση.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 63 Ένας ήρωας του καιρού μας. . . . . . . . . . . . .............. 64 Λαϊκισμός.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 65 Δόμηση.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 66 Αυτοί οι ανιδιοτελείς τρελοί. . . . . . . . . . . . .............. 67 Παιδιά του χρήματος.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 68 Η επινόηση της επιτυχίας. . . . . . . . . . . . . ............... 69 Πράσινες οάσεις.. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 70 Πολλή μελάνη.. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 71 Πίσω από τη χαρά.. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 72 Ενώ όλα κοιμούνται .. . . . . . . . . . . . . . . ................. 73 Πελατειακό σύστημα.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 74 Ταλέντο ή ιδιοφυΐα. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 75 Η πρόκληση της αφθονίας.. . . . . . . . . . . . .............. 76 Οχυρωμένα όνειρα. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 77 Πεθαμένο ειδύλλιο. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 78 Ζώνη σκιάς.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 79

11 Παζλ.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........................ 80 Η ελευθερία της συνήθειας.. . . . . . . . . . . . .............. 81 Το αόρατο θηρίο. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Δειλές λέξεις. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 83 Ηχηρή μοναξιά. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 84 Το φάντασμα της απογοήτευσης. . . . . . . . . . ............ 85 Ένα στενάχωρο πρόβλημα.. . . . . . . . . . . . ............... 86 Μάνα Κουράγιο .. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 87 Πρόοδος. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 88 Ιδιώτες.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........................ 89 Η ανυπεράσπιστη καρδιά. . . . . . . . . . . . . ............... 90 Η μουσική των αριθμών.. . . . . . . . . . . . . ............... 91 Ες αύριον.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 92 Το μεγάλο στοίχημα .. . . . . . . . . . . . . . . ................. 93 Αποχαιρετισμός σε όλα αυτά .. . . . . . . . . . . ............. 94 Πικρές αλήθειες.. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 95 Εξοστρακισμός. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 96 Η αποστασία των ονομάτων. . . . . . . . . . . . .............. 97 Υποψήφιοι. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 98 Χωρίς ενδοιασμούς. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 99 Το μάθημα της λύπης.. . . . . . . . . . . . . . ................ 100 Σύναψη συμφωνιών. . . . . . . . . . . . . . . ................. 101 Επικίνδυνες φιλίες.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 102 Ομορφιά μου.. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 103 Κιαροσκούρο.. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 104 Ο γόρδιος δεσμός. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 105 Χιούμορ και ταπεινοφροσύνη.. . . . . . . . . . ............ 106 Η δαμόκλειος σπάθη.. . . . . . . . . . . . . . ................. 107 Διλήμματα.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 108 Κριτήρια.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 109 Δεν θα αλλάξει.. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 110 Πολιτικά ζώα.. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 111 Το αξίωμα του πολίτη.. . . . . . . . . . . . . . ................ 112 Το μέτρο της επιτυχίας. . . . . . . . . . . . . . ................ 113 Κανονικοί. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 114 Όλο μάτια. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 115

12 Η μηχανή του χρόνου.. . . . . . . . . . . . . . ................ 116 Λέσχη ανάγνωσης. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 117 Η αποζημίωση της γενναιοδωρίας.. . . . . . . . .......... 118 Βασιλικές παρουσίες. . . . . . . . . . . . . . . ................. 119 Αρχάριοι.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 120 Προϊστορία της φροντίδας.. . . . . . . . . . . . .............. 121 Ναρκισσισμός. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 122 Ομφαλοσκόπηση.. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 123 Πάθος και απόσταση. . . . . . . . . . . . . . . ................. 124 Η απόλαυση των ξένων.. . . . . . . . . . . . . ............... 125 Η δυναμική του έρωτα. . . . . . . . . . . . . . ................ 126 Δούρειοι ίπποι.. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 127 Παθολογία της εξουσίας.. . . . . . . . . . . . . ............... 128 Άνοιξη.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 129 Φύκια για μεταξωτές κορδέλες.. . . . . . . . . . ............ 130 Εγκώμιο σκιάς.. . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 131 Οι κίνδυνοι της νίκης.. . . . . . . . . . . . . . ................ 132 Αχώριστες.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 133 Κόλαση. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 134 Το σύνδρομο του Οδυσσέα. . . . . . . . . . . . .............. 135 Αχαλίνωτοι . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 136 Η μάχη για νόμους.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 137 Οδηγίες για να γελάμε .. . . . . . . . . . . . . .............. . 138 Ξεμυαλίσματα. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 139 Πέρα από τις λέξεις.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 140 Ηφαιστειώδεις μέρες.. . . . . . . . . . . . . . ................. 141 Η τρίχα τριχιά. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 142 Βραδυκίνητη μηχανή.. . . . . . . . . . . . . . ................. 143 Το παρελθόν σε παρένθεση.. . . . . . . . . . . ............. 144 Κόμπος στον λαιμό.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 145 Μεσοβασιλεία. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 146 Ρυτίδες.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 147 Αχ, αυτοί οι νέοι.. . . . . . . . . . . . . . . . ................... 148 Μαγική ιατρική. . . . . . . . . . . . . . . . . .................. . 149 Αποχαιρετισμός στα όπλα.. . . . . . . . . . . . .............. 150 Από το μάτι της βελόνας .. . . . . . . . . . . . . ............... 151

13 Οι χουρμάδες της λήθης. . . . . . . . . . . . . ............... 152 Ελέφαντες στη Νουμαντία.. . . . . . . . . . . . .............. 153 Προδότης. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 154 Επιστολές στον άλλο κόσμο.. . . . . . . . . . . ............. 155 Ο καιρός της σιωπής. . . . . . . . . . . . . . . ................. 156 Συγχωρήστε τη θλίψη.. . . . . . . . . . . . . . ................ 157 Αχόρταγοι.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 158 Το σήμερα για το σήμερα. . . . . . . . . . . . . ............... 159 Κατακτητές.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 160 Αόρατες εργασίες.. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 161 Το πανδοχείο του τρόμου.. . . . . . . . . . . . .............. 162 Οι μασκαρεμένοι.. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 163 Τα έντερα του Λεβιάθαν.. . . . . . . . . . . . . ............... 164 Ενθουσιασμός. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 165 Συμβουλές για το μέλλον από το παρελθόν.. . . . ...... 166 Ξεκλείδωτα στόματα . . . . . . . . . . . . . . . ................. 167 Η φωνή της σιωπής.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 168 Το σώμα του εγκλήματος. . . . . . . . . . . . . ............... 169 Συγχορευτές. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 170 Διαστρεβλώνοντας τα λόγια.. . . . . . . . . . . ............. 171 Η κόρη της Νύχτας.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 172 Η σπείρα της σιωπής.. . . . . . . . . . . . . . ................ 173 Ό,τι κι αν κάνεις. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 174 Μεταδοτικές ιδέες. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 175 Υπερβολή. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 176 Καιρός να γελάσουμε.. . . . . . . . . . . . . . ................ 177 Γλειφτρόνια. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 178 Στη σάλτσα τους. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 179 Ομφαλοσκοπώντας.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 180 Υπερκριτής.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 181 Ταμπού. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 182 Ο θρόνος της Λήθης. . . . . . . . . . . . . . . ................. 183 Οι μάσκες του ήρωα . . . . . . . . . . . . . . . ................. 184 Δίδυμη ηχώ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..................... 185 Θαμμένη εξουσία.. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 186 Κατσούφηδες.. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 187

14 Καυτή επικαιρότητα.. . . . . . . . . . . . . . . ................. 188 Το ποτάμι πίσω δεν γυρνά. . . . . . . . . . . . .............. 189 Ζήτημα εμπιστοσύνης.. . . . . . . . . . . . . . ................ 190 Αόρατοι. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ....................... 191 Η τέχνη της υπερβολής .. . . . . . . . . . . . . ................ 192 Δίψα.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........................ 193 Υποταγή .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 194 Πιστωτικές κάρτες σε περίσκεψη.. . . . . . . . . ........... 195 Η χτένα των νεκρών. . . . . . . . . . . . . . . ................. 196 Οι χαμένες αυτοκρατορίες.. . . . . . . . . . . . .............. 197 Ταχυδακτυλουργοί. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 198 Παρεξηγήσεις. . . . . . . . . . . . . . . . . . .................... 199 Η εποχή των απατεώνων. . . . . . . . . . . . . ............... 200 Γιατρικά του έρωτα.. . . . . . . . . . . . . . . .................. 201 Το καταφύγιο του χιούμορ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Δημόσια ψεύδη.. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 203 Τύφλωση. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...................... 204 Μάζες. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........................ 205 Η έλξη του κενού.. . . . . . . . . . . . . . . . .................. 206 Μεταβαλλόμενες τύχες. . . . . . . . . . . . . . ................ 207 Ελεύθεροι με αναστολή.. . . . . . . . . . . . . ............... 208 Χορευτική τρέλα. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 209 Ακόμα μαθαίνω. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 210 Εύθραυστο φως. . . . . . . . . . . . . . . . . ................... 211 Η διαδρομή των παραμυθιών.. . . . . . . . . . ............ 212 Ομιλία στα εγκαίνια της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου, Φραγκφούρτη, 18 Οκτωβρίου 2022.. . . . . . . . ......... 215

15 Εν αρχή Ας αναλογιστούμε τα δύσκολα ξεκινήματα. Το νεογέννητο που κάποτε υπήρξαμε κατέβαλε εξαντλητικές προσπάθειες για να κατακτήσει ακόμα και τις πιο απλές δεξιότητες. Το ποδήλατο των παιδικών μας χρόνων μάς έριξε πολλές φορές στο χώμα μέχρι να το εξημερώσουμε. Όταν ερωτευτήκαμε για πρώτη φορά, η συστολή παρέλυε χειρονομίες και λέξεις· δεν είχαμε το θάρρος ούτε καν να πλησιάσουμε ο ένας τον άλλο. Τις πρώτες μέρες στην καινούρια μας δουλειά, η παραμικρή εργασία που μας αναθέτουν μοιάζει βουνό· κάθε αρχή και δύσκολη. Η αρχή είναι η επικράτεια της αδεξιότητας και του φόβου και ταυτόχρονα το πεδίο της μάχης όπου εκδηλώνεται πιο έντονα η ορμή της ζωής. Ο Ρωμαίος ποιητής Οράτιος το γνώριζε, αφού χρειάστηκε να ξαναχτίσει τη ζωή του εκ θεμελίων. Ο πατέρας του, γεννημένος σκλάβος, εργάστηκε σκληρά για να δώσει μια γερή εκπαίδευση στον γιο του. Οι σπουδές του, στις οποίες ο πατέρας του στήριζε όλες του τις ελπίδες, οδήγησαν τον Οράτιο από τη Ρώμη στην Αθήνα. Εκεί πρόλαβαν τον φέρελπι νέο οι ιστορικές συγκυρίες, ανατρέποντας τα όνειρά του. Γνώρισε τον Βρούτο, τον δολοφόνο του Καίσαρα, και, σε μια στιγμή παραφοράς, αποφάσισε να καταταγεί στον στρατό του. Ο πόλεμος έληξε με μια καταστροφική ήττα. Όταν επέστρεψε στη Ρώμη με το στίγμα του ηττημένου, είχαν δημεύσει την κατοικία του. Ταπεινωμένος, με κομμένα τα φτερά, ο Οράτιος πάλεψε για να ξεπεράσει το οδυνηρό αίσθημα της αποτυχίας, την απόρριψη και τα φαντάσματα που τον κατέτρεχαν, εκείνους τους «δεν σε είδα, δεν σε ξέρω» και κατάφερε να γίνει διάσημος ποιητής. Αυτή του η περιπέτεια τον δίδαξε πως τα πρώτα βήματα είναι πάντα τα πιο δύσκολα και συμπύκνωσε την εμπειρία του σ’ έναν ελπιδοφόρο στίχο: «Αυτός που ξεκινάει βρίσκεται ήδη στου δρόμου τα μισά».

16 Η σχολή της σχόλης Δεν θα ξεχάσω ποτέ την πρώτη μου μέρα στο σχολείο. Στον δρόμο που πηγαίναμε, η αγαπημένη μου νταντά Μαρία μου έδωσε το χέρι της και με προειδοποίησε: «Θα έρχεσαι εδώ κάθε μέρα. Ακόμα κι όταν βρέχει, κι όταν χιονίζει, ακόμα κι αν φυσάει δυνατά και κρυώνεις». Με φαντάστηκα να αψηφώ καταιγίδες και ανεμοθύελλες. Τρόμαξα. Η φωνή της ακουγόταν αυστηρή, όπως των γονιών μου όταν έλεγαν: «Έχω δουλειά», κι αυτό σήμαινε πως δεν μπορούσαμε να παίξουμε μαζί. Το σχολείο ήταν η δική μου δουλειά, κι είχα και δουλειά για το σπίτι από πάνω. Χρόνια αργότερα ανακάλυψα έκπληκτη πως η ισπανική λέξη escuela που σημαίνει «σχολείο» προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη σχολή που σημαίνει «ελεύθερος χρόνος». Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως οι ώρες της μελέτης ήταν χρόνος αναψυχής για κάθε άνθρωπο, σε αντιδιαστολή με τη δουλειά που σε κάνει δούλο ενός αφεντικού ή του χρήματος: «Κάθε καλή πράξη ξεκινάει από τον ελεύθερο χρόνο» γράφει ο Αριστοτέλης, δηλαδή την παιδεία και την καλλιέργεια. Ο Σωκράτης αφιέρωνε μεγάλο μέρος από τον ελεύθερο χρόνο του στη σκέψη. Περιφερόταν στους δρόμους και στην Αγορά προσπαθώντας να πείσει τους Αθηναίους πολίτες να διακόψουν τις ασχολίες τους και να πιάσουν την κουβέντα. Ενσάρκωνε ένα αρχαίο ιδανικό: πίστευε πως ο ελεύθερος χρόνος έπρεπε να αφιερώνεται στη φιλία, στον διάλογο ανάμεσα στον δάσκαλο και τους μαθητές του και στη διανοητική συζήτηση. Μετά την κάλυψη των βασικών βιοτικών αναγκών, η επόμενη κοινωνική κατάκτηση είναι η μάθηση και η γνώση. Αυτό είναι το μάθημα των αρχαίων Ελλήνων: το σχολείο, μολονότι υποχρεωτικό, μας κάνει ελεύθερους.

17 Πλατωνικός έρωτας Η επιθυμία για το ανέφικτο και η δημιουργία φαντασιώσεων αποτελούν συνήθως συστατικά του έρωτα. Όταν αυτά είναι η μόνη του τροφή, τότε μιλάμε για μια ιδιαίτερη κατηγορία έρωτα, τον πλατωνικό. Στην πραγματικότητα όμως ο Πλάτωνας δεν ασχολήθηκε ποτέ με τον ανεκπλήρωτο έρωτα, τον έρωτα χωρίς ανταπόκριση που διαιωνίζεται σαν άφθαρτο ιδανικό. Πώς εξηγεί ο φιλόσοφος τους έρωτές μας; Όλα ξεκινούν στον κόσμο των Ιδεών, σ’ έναν τόπο υπερουράνιο. Εκεί παρελαύνουν οι θεοί σε τέλειες κυκλικές τροχιές. Τους ακολουθεί μια πομπή φτερωτών ψυχών δίχως σώμα πάνω σε άρματα που σέρνουν δύο άλογα. Οι θεοί κινούνται αρμονικά, οι ψυχές όμως εμφανίζουν μια αναμφίβολα ανθρώπινη συμπεριφορά: η μια προσπαθεί να προσπεράσει το άρμα της άλλης, συγκρούονται και χτυπιούνται. Κάποιες πέφτουν στη γη με σπασμένα τα φτερά. Τότε τυλίγονται σ’ ένα σώμα και έρχονται στη ζωή σαν παιδιά δίχως μνήμη. Κάποια μέρα, κάθε άνθρωπος συναντάει κάποιον άλλο άνθρωπο που τον θαμπώνει, καθώς του θυμίζει τον ακτινοβόλο κόσμο από τον οποίο προέρχεται. Ο ερωτευμένος κοιτάζει την όμορφη γήινη εικόνα και νιώθει μια θερμή δύναμη να βράζει μέσα του ενώ τον γαργαλούν τα κολοβώματα της ψυχής που πασχίζει να ξαναφτερωθεί. Όπως το ουράνιο άρμα, δύο άλογα σέρνουν την ψυχή. Το ένα είναι μαύρο και αντιστέκεται στα χαλινάρια, καθώς το ωθεί το ερωτικό γήτεμα. Το άλλο, λευκό και πειθήνιο, τρέμει μπροστά στο αγαπημένο πλάσμα. Η ιδιοσυγκρασία των δύο αλόγων είναι η αιτία της εσωτερικής μας πάλης ανάμεσα στην παρόρμηση και τη συστολή, ανάμεσα στην επιτακτικότητα του πόθου και την παραλυτική αναμονή. Για τον Πλάτωνα, ο έρωτας είναι αυτή η δύσκολη ιππική ισορροπία.

18 Άσπρο και μαύρο Σε μεγάλο βαθμό, ο κόσμος είναι τόσο παράδοξος και απίστευτος επειδή εμείς είμαστε αντιφατικοί. Ξέρουμε τι είναι καλύτερο για μας, αλλά κάνουμε τρέλες. Αγαπάμε την ειλικρίνεια, αλλά λέμε ψέματα. Είμαστε γενναιόδωροι σε ορισμένα πρόσωπα, όχι όμως και σε άλλα που το έχουν περισσότερο ανάγκη. Θέλουμε να ζούμε ελεύθεροι, αλλά μας γίνεται εμμονή η αποδοχή μας από την ομάδα. Ευαισθητοποιούμαστε σχετικά με κάποιους σκοπούς, ενώ άλλοι μας αφήνουν αδιάφορους. Η πολυπλοκότητά μας κάνει τη ζωή μας να εκτροχιάζεται και, μπροστά στη μόνιμη αβεβαιότητα, οι διαβεβαιώσεις δίχως αποχρώσεις μας καθησυχάζουν. Ανέκαθεν τα μανιχαϊστικά κηρύγματα προσφέρουν ασφάλεια, περιορίζοντας την πραγματικότητα σε δύο κατηγορίες, έτσι ώστε, εάν δεν ανήκεις στη μία, συμπεριλαμβάνεσαι αναγκαστικά στην άλλη: καλό ή κακό, αλήθεια ή ψέμα, πολιτισμός ή βαρβαρότητα, επιτυχία ή αποτυχία, μαζί μου ή εναντίον μου. Ο όρος μανιχαϊσμός ανάγεται σε μια αρχαία θρησκεία που συνδύασε στοιχεία που προέρχονταν από το χριστιανικό, το ζωροαστρικό και το βουδιστικό δόγμα. Αυτές οι δοξασίες αποκαλύφθηκαν στον ιδρυτή, τον επονομαζόμενο Μανιχαίο ή Μάνη. Η πίστη του βασιζόταν στην αιώνια πάλη μεταξύ δύο αρχών, μιας καλής, την οποία συμβόλιζε το φως, και μιας μοχθηρής, την οποία συμβόλιζε το έρεβος. Ο Άγιος Αυγουστίνος, μανιχαϊστής επί δέκα χρόνια σχεδόν, αναγνωρίζει στις Εξομολογήσεις του πόσο ελκυστική μπορεί να είναι μια τόσο απλουστευτική άποψη όταν μιλάμε για διαμάχες. Ακόμα και σήμερα η γλώσσα της προπαγάνδας έχει την τάση να καταφεύγει σε αυτού του είδους την πόλωση χωρίς ρωγμές προκειμένου να υπόσχεται εύκολες λύσεις και να κερδίζει οπαδούς. Και πολλές φορές στρέφεται στα κηρύγματα του Μάνη για να μας μανιπουλάρει, δηλαδή να μας χειραγωγήσει.

19 Ανατομία ενός εγκλήματος Τα φιλμ νουάρ και η νουάρ λογοτεχνία περιγράφουν το σκοτεινό σύμπαν του εγκλήματος προκειμένου να διερευνήσουν ένα ανησυχητικό τοπίο: την άλλη όψη του ονείρου. Το κιαροσκούρο της ατμόσφαιρας που συνθέτουν παραπέμπει στην ομιχλώδη ανθρώπινη πολυπλοκότητα. Και μέσα από την πλοκή τους ξεπροβάλλουν τυφλά πάθη, το έγκλημα, το πεπρωμένο, ο κόσμος που κρύβεται κάτω από την υποτιθέμενη γαλήνη της καθημερινότητας. Το πρώτο έργο αστυνομικής λογοτεχνίας γράφτηκε στην αρχαία Ελλάδα. Ο πρωταγωνιστής, ο Οιδίποδας, ερευνά τον φόνο του βασιλιά της Θήβας κάτω από παράξενες συνθήκες χρόνια πριν. Καθώς ανακρίνει τους μάρτυρες του εγκλήματος, υποψιάζεται πως κρύβουν κάποιο σκοτεινό μυστικό. Όπως οι ντετέκτιβ Σπέιντ και Μάρλοου, ο Οιδίποδας είναι πεισματάρης, βίαιος, οξυδερκής και αποκομμένος από τις ρίζες του. Τον εγκατέλειψαν μόλις γεννήθηκε, δεν γνωρίζει τίποτα για την καταγωγή του. Πολύ πριν παγιωθεί ως τυπικό χαρακτηριστικό του νουάρ, ο Οιδίποδας δέχεται πιέσεις να σταματήσει τις έρευνές του, ωστόσο δεν ενδίδει, παλεύει κόντρα στις αντιξοότητες προκειμένου να ξεδιαλύνει τον λαβύρινθο των απαντήσεων και των στοιχείων που ανακαλύπτει, ώσπου συναντάει μια αλήθεια που θα προτιμούσε να μην τη γνώριζε. Ο βασιλιάς σκοτώθηκε σ’ έναν παράλογο καβγά σε κάποιο σταυροδρόμι. Σιγά σιγά επανέρχεται στη μνήμη του Οιδίποδα ο θολός, τραγικός διαπληκτισμός από τον οποίο το ’σκασε τρέχοντας αφού χτύπησε έναν άγνωστο. Με μια αριστοτεχνική τροπή της εξέλιξης, ανακαλύπτει ποιοι είναι οι πραγματικοί του γονείς, ενώ κατάπληκτος μαθαίνει επίσης την ταυτότητα της συζύγου του. Η έκβαση αυτού του πρώτου νουάρ προκαλεί ταραχή μέχρι σήμερα: ο Οιδίποδας είναι ταυτόχρονα ο ντετέκτιβ και ο δολοφόνος.

20 Τυφλή ζήλια Πόσες φορές η ικανοποίηση που νιώθουμε για κάποιο μας κατόρθωμα εξανεμίζεται μόλις μαθαίνουμε πως κάποιος άλλος μας ξεπέρασε. Ο Επίκτητος έλεγε πως ο χειρότερος εχθρός εκείνων που ευημερούν είναι ο φθόνος· είναι η θλίψη για όλα τα αγαθά που δεν μας ανήκουν, τα οποία είναι πάντοτε περισσότερα. Το πιο περίεργο με τη ζήλια, η οποία στα λατινικά είχε την έννοια του «στραβοκοιτάζω», είναι πως επηρεάζει ανθρώπους κοντινούς, που γνωρίζονται, θαρρείς και είναι ένας προσωπικός, οικείος τρόπος να μισούμε ο ένας τον άλλο. Δεν ζηλεύουμε την περιουσία που θεωρούμε πως είναι πέραν των δυνατοτήτων μας· δεν ζηλεύουμε τον μακρινό εκατομμυριούχο, αλλά τον διπλανό μας γείτονα που ζει με λίγο μεγαλύτερη άνεση από μας ή είναι λίγο πιο τυχερός. Γι’ αυτό και αρκεί η πιο ταπεινή επιτυχία για να ξυπνήσει τη ζήλια· αρκεί ένας έπαινος ή η παραμικρή υπεροχή για να καταστεί το πάθος αυτό μοιραίο. Καταδίκη για κείνον που υποφέρει από τη ζήλια, μπορεί όμως να γίνει θανατηφόρα για κείνον που την εμπνέει. Αφήνει δύο θύματα στο πέρασμά της και δεν ωφελεί κανέναν. Ένα ανατολίτικο διήγημα αφηγείται την περίπτωση ενός βασιλιά που διόρισε δύο υπουργούς με τον ίδιο βαθμό. Ο ένας φθονούσε τον άλλο με πάθος: τις ορθές αποφάσεις του, την αργή και σταθερή άνοδό του στην ιεραρχία, το πολλά υποσχόμενο μέλλον του. Ο βασιλιάς αντιλήφθηκε αυτό το μίσος και θέλησε να δώσει ένα μάθημα στον φθονερό υπουργό για να του δείξει πως η τύχη των άλλων δεν μπορεί να μας βλάψει αφού το φεγγάρι σκορπάει τη λάμψη του σε χιλιάδες κύματα ταυτόχρονα. «Πιστέ μου δούλε, θα σε ανταμείψω. Ζήτησέ μου ό,τι επιθυμείς, να ξέρεις όμως πως θα δώσω τα διπλάσια στον άλλο μου υπουργό» είπε. Ο ζηλόφθονος, πικραμένος μέσα στην ευτυχία του, στην ιδέα πως ο άλλος υπουργός θα ήταν πιο ευτυχισμένος, προτίμησε να του προκαλέσει μια διπλή συμφορά: «Κύριέ μου, θέλω να με κάνεις μονόφθαλμο».

21 Η μέθη της εξουσίας Εκλέγουμε τους ανθρώπους που μας κυβερνούν για να αλλάξουν την πραγματικότητα, πολλές φορές όμως αλλάζουν οι ίδιοι. Η μετάλλαξη των πολιτικών, είτε οφείλεται στην επιτυχία είτε στις κολακείες του στενού τους κύκλου, περιγράφεται ως επαγγελματική νόσος. Ένας Άγγλος νευρολόγος και πρώην υπουργός απαρίθμησε τα συμπτώματα της ασθένειας: απομάκρυνση από την πραγματικότητα, υπερβολική αυτοπεποίθηση, μεσσιανικός λόγος, πεποίθηση πως βρίσκεσαι στον δρόμο της αλήθειας, επομένως δεν οφείλεις να λογοδοτείς στην κοινή γνώμη παρά μόνο στην Ιστορία με κεφαλαίο. Στην κλινική γλώσσα, αυτό το κακό ονομάζεται «σύνδρομο της Ύβρεως». Η αρχαία ελληνική λέξη ύβρις σημαίνει «αλαζονεία» και «κατάχρηση». Ο όρος περιέγραφε το βίαιο πάθος που προκαλούσε η Άτη, θεά της καταστροφής, παρασύροντας ήρωες και ισχυρούς προκειμένου να συντρίψουν τους ανθρώπους γύρω τους. Οι βίαιες αυτές καταχρήσεις είχαν καταστροφικές συνέπειες και την τιμωρία τους αναλάμβανε μια άλλη θεά, η Νέμεση, αρμόδια για την επαναφορά της ισορροπίας και την εκδίκηση για λογαριασμό των αδικημένων. Η αρχαία ελληνική τραγωδία απεικόνιζε συχνά αυτόν τον διαβολικό κύκλο εξουσίας, έπαρσης, τύφλωσης, ολέθριου σφάλματος και πτώσης. Σύμφωνα με τη νοοτροπία της κλασικής αρχαιότητας, η σύνεση ήταν η απαραίτητη αρετή του πνεύματος προκειμένου οι άνθρωποι να μπορούν να προσαρμόζουν τις πράξεις τους στις πολύπλοκες συνθήκες της ζωής. Οι αρχαίοι θα έλεγαν πως οι κυβερνώντες αρχίζουν να γίνονται επικίνδυνοι όταν η παραδοχή ενός σφάλματος τους προκαλεί τρόμο.

Πολλές φορές βιώνουμε καταστάσεις, αγανακτούμε, πονάμε και πιστεύουμε ότι όλα αυτά συμβαίνουν μόνο σε εμάς, στη δική μας κοινωνία ή στη δική μας εποχή. Όμως αρκεί να κοιτάξουμε για λίγο πίσω, να κάνουμε ένα διάλειμμα, να δώσουμε χώρο σε φωνές από το παρελθόν που έκαναν τις ίδιες ερωτήσεις, είχαν τις ίδιες ανησυχίες, έκαναν τα ίδια λάθη. Στα σύντομα κι αυτοτελή κείμενα αυτού του βιβλίου, η χαρισματική γραφή της Irene Vallejo συνδέει το παρόν με την ιστορία μας. Θέματα όπως η δημοκρατία, η διαφθορά, ο εθισμός στα κοινωνικά δίκτυα, τα πρότυπα ομορφιάς, η ξενοφοβία, τα συστατικά της ευτυχίας εξετάζονται μέσα από το πρίσμα κυρίως της ελληνορωμαϊκής γραμματείας και μυθολογίας, υπενθυμίζοντάς μας ότι η ιστορία δεν είναι μια διαδικασία γραμμική αλλά ένας συνεχής, άχρονος διάλογος. ISBN: 978-618-03-4143-0 ΒΟΗΘ. ΚΩΔ. MHX/ΣΗΣ 84143

Made with FlippingBook

RkJQdWJsaXNoZXIy MTY1MTE=