Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΙΔΕΑΣ ΜΕΤΆΦΡΆΣΗ Kωστής Πανσέληνος IAN DUNT & DORIAN LYNSKΕY ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ ΘΕΩΡΙΕΣ
ΣΕΙΡΑ Η ιστορία μιας ιδέας Πρώτη έκδοση Ιανουάριος 2026 Τίτλος πρωτοτύπου Ian Dunt and Dorian Lynskey, Conspiracy Theory, Weidenfeld & Nicolson, 2024 Επιμέλεια – Διόρθωση τυπογραφικών δοκιμίων Χρίστος Κυθρεώτης Σελιδοποίηση Γιώτα Μπόμπου Σχεδιασμός εξωφύλλου Ρεντουάν Αμζλάν © 2024, Ian Dunt and Dorian Lynskey © 2024, Eκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ (για την ελληνική γλώσσα) The moral right of Ian Dunt and Dorian Lynskey to be identified as the authors of this work has been asserted in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act of 1988. ISBN 978-618-03-4805-7 ΒOΗΘ. ΚΩΔ. ΜΗΧ/ΣΗΣ 84805 Κ.Ε.Π. 6277, Κ.Π. 21284 Δεν επιτρέπεται η με οποιονδήποτε τρόπο χρήση ή αναπαραγωγή ολόκληρου ή μέρους του βιβλίου με σκοπό την εκπαίδευση τεχνολογιών ή συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Το παρόν έργο προστατεύεται από τη διαδικασία εξόρυξης κειμένου και δεδομένων (Άρθρο 4(3) Οδηγία (ΕΕ) 2019/790). Το παρόν έργο πνευµατικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Nόµου (N. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήµερα) και τις διεθνείς συµβάσεις περί πνευµατικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε µέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισµός, µετάφραση, διασκευή, αναµετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε µορφή (ηλεκτρονική, µηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκµετάλλευση του συνόλου ή µέρους του έργου. Eκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Ιπποκράτους 118, 114 72 Αθήνα, τηλ.: 211 3003500 metaixmio.gr • [email protected] Κεντρική διάθεση Ασκληπιού 18, 106 80 Αθήνα, τηλ.: 210 3647433 Bιβλιοπωλεία ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ • Aσκληπιού 18, 106 80 Aθήνα, τηλ.: 210 3647433 • Πολυχώρος, Ιπποκράτους 118, 114 72 Αθήνα τηλ.: 211 3003580, fax: 211 3003581
IAN DUNT & DORIAN LYNSKEY Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΙΔΕΑΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Κωστής Πανσέληνος
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή: Τι είναι οι θεωρίες συνωμοσίας;........... 9 1. Η συστημική θεωρία συνωμοσίας................. 27 2. Το παρανοϊκό κράτος............................. 67 3. Ο Κένεντι και η μονοσυμβαντική θεωρία συνωμοσίας...................................... 95 4. Οι θεωρίες συνωμοσίας στο κυρίαρχο ρεύμα. . . . . 133 5. Η βιομηχανία των συνωμοσιών.................. 167 6. Η ψυχολογία των θεωριών συνωμοσίας.......... 209 Επίλογος: Πώς να καταπολεμήσουμε τις θεωρίες συνωμοσίας..................................... 245 Ευχαριστίες .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Βιβλιογραφία....................................... 271 5
27 1 Η συστημική θεωρία συνωμοσίας Μπορούμε να αντιληφθούμε τη συνωμοσιολογική σκέψη ως παρακλάδι του αποκαλυπτικού Χριστιανισμού. Στην Παλαιά Διαθήκη, διάφορα φρικτά γεγονότα αποδίδονται στον οργισμένο Θεό που τιμωρεί τους αμαρτωλούς με φωτιές, καταστροφές και ποικιλόμορφες μάστιγες. Ωστόσο, η Αποκάλυψη του Ιωάννη, που γράφτηκε τον 1ο αιώνα μ.Χ., μας σύστησε έναν καινούργιο πράκτορα του κακού και της δυστυχίας – που ανταγωνιζόταν στα ίσα τον Θεό. Το βιβλίο αυτό χρέωνε όλα τα κακά του κόσμου στη συνωμοσία που έπλεξαν ο Σατανάς με τα τσιράκια του, τον Αντίχριστο και το Θηρίο. Επρόκειτο για ένα ξέφρενο και αλλόκοτο νέο αφήγημα της ανθρωπότητας, με μακάβρια κορύφωση που περιλάμβανε απαίσια τέρατα, συγκρούσεις στρατιών, λίμνες φωτιάς και την τελική κρίση.
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 28 Η Αποκάλυψη πλαισιώνεται ως απόκρυφη γνώση και υποστηρίζει ότι η αιώνια ευτυχία θα είναι εφικτή μόνο όταν όλοι οι αμαρτωλοί εξαλειφθούν. Η αποφασιστική μάχη υπέρ πάντων βρίσκεται –όπως πάντα– προ των πυλών. Η Αποκάλυψη είναι γεμάτη κωδικές ονομασίες και μυστικιστικούς αριθμούς –με πιο γνωστό το 666–, που μας παροτρύνουν να την επανερμηνεύουμε διαρκώς. Για τον αιμοχαρή της συγγραφέα, τον Ιωάννη της Πάτμου, τα θηρία του Σατανά αντιπροσώπευαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ένα πραγματικά τυραννικό καθεστώς. Όταν όμως η Ρώμη προσχώρησε στον Χριστιανισμό χωρίς να φέρει τον παράδεισο επί της γης, οι αναγνώστες της Αποκάλυψης άρχισαν να εντοπίζουν θηρία παντού ολόγυρά τους. Βασιλιάδες, αυτοκράτορες και πάπες δεν ήταν απλοί πολιτικοί αντίπαλοι, αλλά και πράκτορες του απόλυτου κακού. Στον πυρήνα κάθε θεωρίας συνωμοσίας κρύβονται οι «Αυτοί». Το ποιοι είναι οι «Αυτοί» αλλάζει συχνά –οι Πεφωτισμένοι, οι Μασόνοι, οι Εβραίοι, οι κομμουνιστές, η CIA, τα Ηνωμένα Έθνη και πάει λέγοντας–, η κεντρική ιδέα όμως ποτέ. «Αυτοί» έχουν πάντα κάποιες ξεχωριστές αρετές. Είναι ασύλληπτα μοχθηροί, απίστευτα πονηροί, παράδοξα σαγηνευτικοί και ικανοί πέρα από κάθε φαντασία. Συναθροίζονται μυστικά και ευθύνονται για οτιδήποτε δεν μας αρέσει. Οι αυθεντικοί «Αυτοί» ήταν ο Αντίχριστος και τα τσιράκια του. Στις μέρες μας, οι κακοί κάθε θεωρίας συνωμοσίας που σέβεται τον εαυτό της είναι φτηνές απομιμήσεις του Σατανά.
Η συστημική θεωρία συνωμοσίας 29 Οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν επίσης μια αποκαλυπτική σχέση με τη γνώση. Στα αποκαλυπτικά, μελλοντολογικά κείμενα, οι προφήτες συλλέγουν απόκρυφες γνώσεις για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο κόσμος, κι αυτό συμβαίνει χάρη στην αρετή τους, που τους καθιστά άξιους να τις αποκτήσουν. Οι κοσμικοί συνωμοσιολόγοι αποτελούν τη σύγχρονη εκδοχή αυτού του σχήματος. Πιστεύουν ότι αποκτούν πρόσβαση σε απόκρυφες γνώσεις επειδή ηθικά και πνευματικά είναι ανώτεροι από το κοπάδι που κοιμάται τον ύπνο του δικαίου. Όπως οι χιλιαστές χριστιανοί ένιωθαν υποχρεωμένοι να διαδώσουν την είδηση της Δευτέρας Παρουσίας, έτσι και οι δημιουργοί των συστημικών θεωριών συνωμοσίας αφιερώνονται στο να αποκαλύπτουν στο κοινό τις συνωμοσίες που πλέκονται σε βάρος του. Είναι κι αυτός ένας λόγος που δύσκολα θα πειστούν να αλλάξουν ρότα. Μια παγκόσμια θεωρία συνωμοσίας εξυψώνει τον δημιουργό της πάνω από τον όχλο δισεκατομμυρίων ανυποψίαστων ανθρώπων και του δίνει ρόλο πρωταγωνιστή στην εμπροσθοφυλακή της ιστορίας. Το να αγνοήσει αυτή την ευθύνη θα ήταν κατάφωρη παράβαση του καθήκοντός του και θα σήμαινε την επιστροφή του στην καθημερινή ασημαντότητα. Ποιος θα εγκατέλειπε ποτέ πρόθυμα ένα τόσο τρανό εσωτερικό αφήγημα για να ξανακαθίσει μπροστά στην τηλεόραση σαν κάθε άλλο πρόβατο; Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό να εκλάβουμε το παρα
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 30 νοϊκό ύφος όχι ως είδος πολιτικής, αλλά ως μια μεταμορφωτική ψευδοθρησκεία που καλύπτει τα πάντα. «Αυτοί που πιστεύουν ότι ξέρουν πώς να φέρουν τον παράδεισο επί της γης δεν μπορούν παρά να υιοθετήσουν θεωρίες συνωμοσίας» έγραφε ο φιλόσοφος Καρλ Πόπερ. «Μόνη εξήγηση για την αποτυχία τους να φέρουν αυτόν τον παράδεισο επί της γης είναι η υστεροβουλία του Διαβόλου, συμφέρον του οποίου είναι να συντηρήσει την κόλαση». Για τον Πόπερ, οι συστημικές θεωρίες συνωμοσίας προέρχονται από την εγκατάλειψη του Θεού: «Η Γη Του γεμίζει έτσι με διάφορους πανίσχυρους ανθρώπους και […] υποχθόνιες οργανώσεις άσκησης πίεσης, που κατηγορούνται ότι έχουν προσχεδιάσει […] όλα τα δεινά από τα οποία υποφέρουμε». Αυτός είναι ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους των θεωριών συνωμοσίας. Η πολιτική με δημοκρατικούς όρους στηρίζεται στην ειρηνική εξισορρόπηση αντικρουόμενων συμφερόντων. Βρίσκει έρεισμα στην ιδέα ότι όλοι μας είμαστε πρόθυμοι να συμβιβαστούμε και να αποδεχτούμε κάτι λιγότερο από την απόλυτη νίκη. Οι θεωρίες συνωμοσίας στηρίζονται, όμως, στην αέναη μάχη ανάμεσα στο Καλό και το Κακό, όπου η συνθηκολόγηση ισούται με προδοσία. «Μιας και το διακύβευμα είναι πάντοτε η σύγκρουση ανάμεσα στο απόλυτο Καλό και το απόλυτο Κακό» έγραψε ο Ρίτσαρντ Χόφστατερ, «η αρετή που χρειαζόμαστε δεν είναι η προθυμία να συμβιβαστούμε αλλά η βούληση
Η συστημική θεωρία συνωμοσίας 31 να πολεμήσουμε μέχρι τέλους. Το μόνο αποδεκτό αποτέλεσμα είναι η απόλυτη επικράτηση». Ο Ντάνιελ Πάιπς υποστήριξε πως οι δύο κύριες συνιστώσες της συνωμοσιολογικής μυθολογίας έχουν σχεδόν χιλιετή ιστορία, ξεκινώντας από τις Σταυροφορίες. Η πρώτη συνιστώσα χαρακτηρίστηκε από την καχυποψία κατά των Εβραίων. Για πρώτη φορά, οι Εβραίοι εκλήφθηκαν ως ξένοι πράκτορες – συνασπισμένοι με το Ισλάμ, για να σαμποτάρουν την Ευρώπη εκ των έσω. Κατηγορήθηκαν για εγκλήματα όπως η δηλητηρίαση πηγαδιών και η χρήση του αίματος δολοφονημένων χριστιανόπαιδων στα τελετουργικά τους: η δεύτερη αυτή κατηγορία έγινε γνωστή ως η συκοφαντία του αίματος. Μια ιδιαίτερα ειδεχθής πλευρά του πρώιμου αντισημιτισμού ήταν η ιδέα πως οι Εβραίοι τύγχαναν τόσο κακής μεταχείρισης, ώστε ήταν αδύνατον να μην επιχειρήσουν κάποια στιγμή να εκδικηθούν. Το σκιάχτρο του εκδικητικού Εβραίου επέτρεπε στους διώκτες τους να φαντάζονται τους εαυτούς τους ως μελλοντικά θύματα. Οι Εβραίοι ήταν θύματα διωγμών εξαιτίας της δύναμης που δεν διέθεταν και για εγκλήματα που δεν είχαν διαπράξει. Η δεύτερη συνιστώσα ήταν οι μυστικές οργανώσεις. Το 1119 μ.Χ., ο Γάλλος ιππότης Ούγος Ντε Πεν ίδρυσε ένα σώμα πολεμιστών-μοναχών που προστάτευε τους προσκυνητές από τους ληστές στον δρόμο για τους Αγίους Τόπους. Αυτοί εγκαταστάθηκαν στο Όρος του Ναού της Ιερουσαλήμ
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 32 και αυτοαποκαλούνταν Πτωχοί Στρατιώτες του Χριστού και του Ναού του Σολομώντα – αλλά έγιναν γνωστότεροι με τον αρκετά πιο εύηχο τίτλο «Ναΐτες». Αν και αρχικά αποτελούνταν από μόλις εννιά ιππότες, κατάφεραν σταδιακά να εξασφαλίσουν την αναγνώριση του πάπα και ποταμούς δωρεών από την ευρωπαϊκή αριστοκρατία. Παρότι οι Ναΐτες περιλάμβαναν κι ένα πολυθρύλητο στρατιωτικό σώμα, τα περισσότερα μέλη τους ήταν απλοί πολίτες που δραστηριοποιούνταν στην πρώιμη μορφή της τραπεζικής, διαφυλάσσοντας τα υπάρχοντα των προσκυνητών και των σταυροφόρων ενόσω αυτοί απουσίαζαν στο εξωτερικό. Αποτέλεσαν έτσι νευραλγικό κομμάτι στη ζωή της χριστιανοσύνης. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι επρόκειτο για την πρώτη πολυεθνική εταιρεία του κόσμου. Η μοίρα των Ναϊτών συνδέθηκε άρρηκτα με αυτή των Σταυροφοριών. Οι στρατιές των μουσουλμάνων ανακατέλαβαν την Ιερουσαλήμ το 1244 και ανέκτησαν τον πλήρη έλεγχο των Αγίων Τόπων μέχρι το 1303. Έχοντας χάσει τη στρατιωτική τους σημασία, οι Ναΐτες προκάλεσαν την απέχθεια του κοινού λαού εξαιτίας της οικονομικής ισχύος και των διεθνών τους διασυνδέσεων. Το 1307, ο βασιλιάς Φίλιππος Δ΄ της Γαλλίας έβαλε να συλλάβουν τον Ναΐτη μεγάλο μάγιστρο Ζακ Ντε Μολέ και δεκάδες μέλη του τάγματος. Ο Φίλιππος έπεισε τον πάπα Κλήμεντα Ε΄ να διατάξει τη σύλληψη των Ναϊτών σε ολόκληρη την Ευρώπη, τη δήμευση των περιουσιακών τους στοιχείων
Η συστημική θεωρία συνωμοσίας 33 και τη διάλυση του τάγματος. Οι αρχηγοί των Ναϊτών, συμπεριλαμβανομένου και του Ντε Μολέ, βασανίστηκαν έτσι ώστε να προβούν σε ψευδείς ομολογίες για απάτες και βλασφημία, και στη συνέχεια κάηκαν στην πυρά. Όπως θα δούμε, τη συντριβή των Ναϊτών ακολούθησαν φήμες που επί αιώνες έλεγαν ότι το τάγμα εξακολουθούσε τη δράση του μέσα από υποκατάστατες μυστικές εταιρείες. Είτε διακωμωδημένες από τον Ουμπέρτο Έκο στο Εκκρεμές του Φουκώ του 1988, είτε ως καταιγιστικό δημοφιλές ανάγνωσμα του Νταν Μπράουν (Κώδικας Ντα Βίντσι, 2003), οι θεωρίες συνωμοσίας για τους Ναΐτες ήταν πάντοτε σχετικά άκακες – εκτός από όταν συγχωνεύονταν με θεωρίες συνωμοσίας για τους Μασόνους, τους Πεφωτισμένους και τους Εβραίους. Τους επόμενους αιώνες, η διττή αυτή παράνοια για τους Εβραίους και τις μυστικές εταιρείες αναδυόταν σε τραυματικές περιόδους κρίσης. Όταν η Μαύρη Πανούκλα σάρωσε την Ευρώπη στα μέσα του 14ου αιώνα, ξεκληρίζοντας σχεδόν τον μισό πληθυσμό της, η ιατρική επιστήμη απείχε ακόμη αιώνες από τη δυνατότητα να βρει κάποια εξήγηση για τα αίτιά της. Όπως ήταν φυσιολογικό, πολλοί θεοσεβούμενοι χριστιανοί την απέδωσαν στην οργή του Θεού, άλλοι όμως αναζήτησαν εγκόσμια όντα για να κατηγορήσουν. Μια ακραία θεωρία κατηγόρησε μια υποτιθέμενη διεθνή συνωμοσία με έδρα την Ισπανία. Μια φήμη που διαδόθηκε ευρέως, ότι τάχα οι Εβραίοι δηλητηρίαζαν
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 34 πηγάδια, οδήγησε σε αιμοδιψή πογκρόμ που εξολόθρευσαν ολόκληρες εβραϊκές κοινότητες. Ένας ακόμα δημοφιλής αποδιοπομπαίος τράγος ήταν κι αυτός τελείως φανταστικός: οι μάγισσες. Οι θεωρίες συνωμοσίας πάντοτε φροντίζουν να εκμεταλλεύονται τα πιο σύγχρονα μέσα επικοινωνίας. Ο Γερμανός ιερέας και κυνηγός μαγισσών Χάινριχ Κράμερ, συγγραφέας της Σφύρας των μαγισσών [Malleus Maleficarum] του 1486, ήταν ένας από τους πρώτους που επωφελήθηκαν από την εφεύρεση της τυπογραφίας, και το βιβλίο του αποτέλεσε ένα από τα πιο θανατηφόρα βιβλία όλων των εποχών. Επί δύο αιώνες, ήταν δεύτερο σε πωλήσεις αντιτύπων μετά τη Βίβλο. Στις θεωρίες συνωμοσίας, οι κακοί λατρεύουν τις μυστικές οργανώσεις, τις μεταμεσονύκτιες συνεδριάσεις, τις τελετές μύησης και την παρείσφρηση των λύκων σε αγέλες προβάτων. Οι μάγισσες πληρούσαν όλα τα παραπάνω κριτήρια. Και η τρέλα για την οποία ο Κράμερ άναψε το φιτίλι ήταν μια θεωρία συνωμοσίας που διήρκεσε πάνω από τριακόσια χρόνια και κόστισε τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες γυναίκες. Οι «μάγισσες» κατηγορούνταν συνήθως ότι είχαν κάνει τα παιδιά των γειτόνων τους να αρρωστήσουν ή ότι είχαν καταραστεί τη σοδειά τους, ωστόσο οι δίκες-παρωδία στο Σάλεμ της Μασαχουσέτης, το 1692, ήταν πολύ πιο φιλόδοξες. Μια κατηγορούμενη αναγκάστηκε να ομολογήσει ότι το σχέδιο του Σατανά ήταν να καταργήσει τον Χριστια
Η συστημική θεωρία συνωμοσίας 35 νισμό στο Σάλεμ και κατόπιν να διαδώσει τις νοσηρές ιδέες του σε ολόκληρη την Αμερική. Στη σατανική αυτή εταιρεία, «όλα τα άτομα θεωρούνταν ίσα» – η χείριστη δυνατή φιλοδοξία για μια ιεραρχική κοινωνία. Συνήθως, αυτοί που κατηγορούνταν για μοχθηρές πλεκτάνες ήταν ξένοι, περιθωριακά στοιχεία ή πιστοί άλλων θρησκειών. Εντούτοις, η υστερία στο Σάλεμ έθεσε στο στόχαστρο απλά μέλη της κοινότητας. Εσωτερικός εχθρός μπορούσε να είναι ο οποιοσδήποτε. Τα πογκρόμ της Μαύρης Πανούκλας και το κυνήγι μαγισσών αποτέλεσαν μια πρωτόγονη μορφή της συνωμοσιολογικής διανόησης, διέφεραν όμως ποιοτικά από τη σημερινή. Στηρίζονταν σε ένα κοινωνικό και ψυχολογικό πλαίσιο τελείως διαφορετικό από το δικό μας, σε μια εποχή κατά την οποία η θρησκεία θεωρούνταν πως προσέφερε περισσότερες και καλύτερες απαντήσεις από τη λογική για τα τεκταινόμενα. Οι σύγχρονες θεωρίες συνωμοσίας απέκτησαν πρόσφορο έδαφος μόνο όταν η λογική καθιερώθηκε ως ο πλέον κατάλληλος τρόπος να ερμηνεύουμε τον κόσμο. Αποτελούν τη σκοτεινή πλευρά του Διαφωτισμού. Αν προσπαθούσαμε να εντοπίσουμε την απαρχή των σύγχρονων θεωριών συνωμοσίας, θα καταλήγαμε μάλλον στη Βαυαρία, την Πρωτομαγιά του 1776, και σε έναν εικοσιοκτάχρονο καθηγητή Νομικής ονόματι Άνταμ Βάισχαουπτ.
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 36 Ο Βάισχαουπτ ήταν ένας ενθουσιώδης διανοούμενος του Διαφωτισμού, ο οποίος θεωρούσε ότι οι ιησουιτικές αρχές κατέπνιγαν τη γνώση και εμπόδιζαν την πρόοδο της ανθρωπότητας. Αποφάσισε να συστήσει μια οργάνωση απαρτιζόμενη από ξεχωριστές φυσιογνωμίες, αφοσιωμένη στη διεκδίκηση της ελευθερίας, της ισότητας και του ορθολογισμού. Η οργάνωση αυτή ονομάστηκε Illuminati [Πεφωτισμένοι], όρος που για τον Βάισχαουπτ σήμαινε «τον φωτισμό της αλήθειας από τον ήλιο της λογικής, ο οποίος θα διαλύσει τα σύννεφα των προλήψεων και των προκαταλήψεων». Ονειρευόταν μια αξιοκρατική αδελφότητα του ορθολογισμού που θα υπερέβαινε τα ταξικά, θρησκευτικά και εθνικά εσκαμμένα. Δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί ότι η ονομασία που διάλεξε θα αποτελούσε πηγή πολιτικών εφιαλτών επί ολόκληρους αιώνες. Ο δικαιολογημένος φόβος του Βάισχαουπτ για τυχόν Ιησουίτες που θα παρακολουθούσαν την οργάνωση και θα παρεισέφρεαν σε αυτή τον οδήγησε σε μεθόδους που έκαναν τους Πεφωτισμένους να φαντάζουν ιδιαίτερα μυστικοπαθείς: κώδικες, τελετουργικά, κρυφές συναντήσεις. Το κωδικό όνομα του Βάισχαουπτ ήταν Αδελφός Σπάρτακος. Οι πολιτικοί συνωμοσιολόγοι μιμούνται συχνά τους εχθρούς τους – καταπολεμούν τη μυστικοπάθεια με μυστικοπάθεια, τις πλεκτάνες με πλεκτάνες. Οι Πεφωτισμένοι μετατράπηκαν σε ένα είδος σέχτας που έθετε σε υψηλότερη μοίρα τα μέλη της απ’ ό,τι τους φίλους και τους συγγενείς
Η συστημική θεωρία συνωμοσίας 37 τους, στο όνομα της απόλυτης υπακοής. Έπειτα από ένα διάστημα, μερικοί Πεφωτισμένοι διείσδυσαν σε μια πολύ παλιότερη μυστική εταιρεία και προσηλύτισαν αρκετά μέλη της στον αγώνα τους. Η εταιρεία αυτή ήταν οι Μασόνοι ή Ελευθεροτέκτονες – μια ακόμα πηγή μόνιμης καχυποψίας και έξαλλων φαντασιώσεων. Επρόκειτο για μια συντεχνία Άγγλων λιθοξόων που ιδρύθηκε στα τέλη του 14ου αιώνα και είχε σταδιακά εξελιχτεί σε διεθνή αδελφότητα ελεύθερων διανοούμενων του Διαφωτισμού. Ήταν ανοιχτοί σε όλες τις θρησκείες και αντιλαμβάνονταν τον Θεό περισσότερο ως αρχιτέκτονα παρά ως αυτοκράτορα – στόχος τους ήταν να κατανοήσουν το μεγάλο Του σχέδιο, όχι να ακολουθήσουν τους κανόνες Του. Όπως θα περίμενε κανείς, το Βατικανό αποκήρυξε τον Μασονισμό για πρώτη φορά το 1737. Για να ενισχύσουν το πέπλο μυστηρίου που τους περιέβαλλε, οι Μασόνοι σκαρφίστηκαν έναν μύθο, σύμφωνα με τον οποίο ήταν οι φύλακες αρχαίων μυστικών που διάφορες σέχτες αιρετικών, όπως οι Γνωστικιστές, οι Καθαροί, οι Ναΐτες και οι Ροδόσταυροι, είχαν κληρονομήσει απευθείας από τους Αιγύπτιους. Δεν προέβλεψαν, ωστόσο, ότι κάποτε ο μύθος αυτός θα γυρνούσε μπούμερανγκ. Τα περίτεχνα τελετουργικά μύησης, οι μυστικές χειραψίες, τα ψευδώνυμα και τα σύμβολα ερέθισαν τόσο τη φαντασία όσο και την καχυποψία του κοινού. Παρότι στην πραγματικότητα οι περισσότεροι Μασόνοι ήταν βαρετές, ευημε
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 38 ρούσες προσωπικότητες της καθεστηκυίας τάξης, οι εχθροί τους διέδωσαν τη θεωρία ότι οι αρχηγοί των Μασόνων σχεδίαζαν μια επανάσταση, μια συνωμοσία τόσο μυστική που ούτε τα κανονικά τους μέλη δεν την είχαν μυριστεί: το περίφημο «διπλό δόγμα». Οι Πεφωτισμένοι ήταν μόνο μία από τις πολλές μυστικές οργανώσεις της Ευρώπης του 18ου αιώνα που άντλησαν έμπνευση από τους Μασόνους. Η ήπειρος ήταν γεμάτη με ανθρώπους που αρέσκονταν να μασκαρεύονται και να παριστάνουν ότι ήταν πιο σημαντικοί απ’ ό,τι στ’ αλήθεια ήταν. Κάποιοι συνωμοσιολόγοι έφτασαν στο σημείο να σκεφτούν ότι οι Πεφωτισμένοι είχαν συνάψει μυστική συμμαχία με τους Μασόνους στο συνέδριο του Βίλχελμσμπαντ το 1782. Ο Βάισχαουπτ αντέγραψε τον μυστικισμό και τη μυθολογία των Μασόνων, πίστευε όμως πως οι Πεφωτισμένοι του ήταν ασύγκριτα ανώτεροι από δαύτους. Η δική του μυστική εταιρεία θα ήταν αυτή που θα απελευθέρωνε την ανθρωπότητα από την τυραννία και τις προλήψεις. Το σχέδιο δεν πήγε κατ’ ευχήν. Η βαυαρική κυβέρνηση δεν άργησε να στραφεί κατά των Πεφωτισμένων. Το 1785, απαγόρευσε όλες τις μυστικές οργανώσεις και ο Βάισχαουπτ δραπέτευσε από τη Βαυαρία. Το 1787, η οργάνωση απλώς έπαψε να υφίσταται. Κι αυτό ήταν όλο. Αυτή είναι ολόκληρη η ιστορία των Πεφωτισμένων – της αντικειμενικά αληθινής οργάνωσης που καταγράφηκε στα κιτάπια της ιστο
Η συστημική θεωρία συνωμοσίας 39 ρίας, όχι αυτής για την οποία οι άνθρωποι συνέχισαν να λένε το κοντό τους και το μακρύ τους τα επόμενα χρόνια. Στο ζενίθ της, διέθετε με το ζόρι 2.500 μέλη, πολλά από τα οποία διαφωνούσαν εντόνως και βιαίως αναμεταξύ τους. Ήταν νέοι, άγουροι και ανίσχυροι, και ποτέ δεν κατόρθωσαν τίποτε. Δεν υπήρχε κανείς προφανής λόγος να ξανακούσουμε το όνομά τους από εκεί κι έπειτα. Ωστόσο, το 1789 συνέβη κάτι τόσο ριζοσπαστικά καινούργιο, ώστε κατέστησε ανεπαρκή κάθε συμβατική εξήγηση περί πολιτικής αλλαγής. Αυτό το κάτι ήταν η Γαλλική Επανάσταση. Τίποτε παρόμοιο δεν είχε συμβεί ποτέ ξανά. Οι ενθουσιώδεις υποστηρικτές της θεώρησαν πως το μέλλον βρισκόταν προ των πυλών. «Η παλιά τάξη πραγμάτων φαινόταν να έχει παρέλθει και κανείς δεν ονειρευόταν τίποτα λιγότερο από την αναγέννηση του ανθρώπινου είδους» έγραψε ο Άγγλος ποιητής Ρόμπερτ Σάουδι. Εκείνοι που εξέλαβαν την επανάσταση ως τη χειρότερη δυνατή εξέλιξη, ειδικά όταν μεταλλάχθηκε στην αιμοχαρή Βασιλεία του Τρόμου των Ιακωβίνων, χρειάζονταν κάποιον να κατηγορήσουν. Ο πιο εύκολος στόχος ήταν βέβαια οι μυστικές εταιρείες. Αποτελούνταν συχνά από υποστηρικτές των αρχών του Διαφωτισμού που είχαν εμπνεύσει την επανάσταση, συμπεριφέρονταν ύποπτα και προέρχονταν απ’ όλο τον κόσμο. Άλλωστε, πολλοί σημαντικοί υπέρμαχοι της επανάστασης, όπως ο μαρκήσιος Ντε Λαφαγέτ και
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 40 ο Βολταίρος, ήταν αληθινοί Μασόνοι, ενώ κάποιες λιγότερο επιφανείς προσωπικότητες ήταν γνήσιοι πρώην Πεφωτισμένοι. Στην πραγματικότητα βέβαια, οι επαναστάτες συχνά ήταν εξίσου καχύποπτοι και παρανοϊκοί απέναντι στις μυστικές εταιρείες όσο και οι αντίπαλοί τους. Μάλιστα, οι Ιακωβίνοι έθεσαν τους Μασόνους εκτός νόμου το 1791. Ωστόσο, αυτό δεν βοήθησε να βρεθεί ένα πειστικό αφήγημα που θα εξηγούσε την επανάσταση. Ένας αριθμός από μπροσούρες που κυκλοφόρησαν στην Ευρώπη τη δεκαετία του 1790 κατηγορούσε τους Πεφωτισμένους ως την κινητήρια δύναμη από πίσω της. Το 1797, οι μπροσούρες ανθολογήθηκαν σε δύο δημοφιλή βιβλία: Τα απομνημονεύματα που διαφωτίζουν την ιστορία του Ιακωβινισμού [Memoirs Illustrating the History of Jacobinism] του εξόριστου Γάλλου Ιησουίτη Ογκιστέν Μπαρουέλ· και τις πιο φλύαρες Αποδείξεις της συνωμοσίας σε βάρος κάθε θρησκείας και κυβέρνησης της Ευρώπης, όπως οργανώθηκε στις μυστικές συναντήσεις των Μασόνων, των Πεφωτισμένων και των αναγνωστικών λεσχών με βάση έγκυρες πηγές [Proofs of a Conspiracy Against all the Religions and Governments of Europe, Carried on in the Secret Meetings of Freemasons, Illuminati, and Reading Societies, Collected from Good Authorities] του Τζον Ρόμπισον, ενός Σκοτσέζου φυσικού κι εφευρέτη. Και οι δύο συγγραφείς βασίστηκαν σε ενδελεχείς έρευνες των πραγματικών δραστηριοτήτων των Πεφωτισμένων για να προβούν σε εξωφρενικούς ισχυρισμούς, υποστηρί
Η συστημική θεωρία συνωμοσίας 41 ζοντας ότι η επανάσταση ήταν το αποτέλεσμα μιας μακραίωνης συνωμοσίας που είχαν υφάνει οι Πεφωτισμένοι και οι Μασόνοι. Ο Ρόμπισον υποστήριξε ότι η συνωμοσία αυτή ήταν τμήμα «ενός τεράστιου και μοχθηρού προγράμματος που εκκολαπτόταν και εφαρμοζόταν σε ολόκληρη την Ευρώπη», πραγματικός στόχος του οποίου «ήταν η κατάργηση όλων των θρησκειών, η ανατροπή όλων των κυβερνήσεων και η μετατροπή του κόσμου σε ένα μεγάλο πλιάτσικο και ναυάγιο». Παρομοίως, ο Μπαρουέλ τόνισε ότι τα γεγονότα στη Γαλλία είχαν «προβλεφθεί, μελετηθεί, σκαρωθεί, αποφασιστεί και διαταχθεί» ως προοίμιο για «τη γενική εκείνη Επανάσταση που μέλλει να ανατρέψει κάθε θρόνο, κάθε άμβωνα, να καταργήσει κάθε ιδιοκτησία, να διαγράψει κάθε νόμο και να καταλήξει στη διάλυση όλων των κοινωνιών». Τρομερά πράγματα. Αυτή ήταν η γέννηση της συστημικής θεωρίας συνωμοσίας, όπου ό,τι συμβαίνει αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου σχεδίου: το κλειδί που μπορούσε να διαλευκάνει όλα τα μυστήρια της ιστορίας και να εκθέσει τους φαύλους τιποτένιους που τη χειραγωγούσαν. Όσο στριμμένος και ξεροκέφαλος κι αν ήταν, ο έντιμος, ιδεαλιστής Βάισχαουπτ μοιάζει σήμερα με τον πιο απίθανο υποψήφιο για τον ρόλο του «διαβόλου που έχει μεταμφιεστεί σε άνθρωπο», αλλά η αχαλίνωτη εκείνη πολιτική αγωνία έβγαζε σίγουρα νόημα στην εποχή της. Τη δεκαετία του 1790, καθώς το φιλελεύθερο δημοκρατικό πείραμα της
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 42 Γαλλίας κατέρρεε στην Τρομοκρατία, οι συντηρητικοί συνέδεσαν την ελευθερία και την ισότητα με την γκιλοτίνα. Οι αποδείξεις των Μπαρουέλ και Ρόμπισον ήταν αβάσιμες, τα συμπεράσματά τους αστήρικτα, αλλά αυτό δεν εμπόδισε τα βιβλία τους να γίνουν μπεστ σέλερ. Ο πνευματικός πατέρας του συντηρητισμού Έντμουντ Μπερκ επαίνεσε το έργο του Μπαρουέλ: «Ολόκληρη η εκπληκτική αυτή διήγηση στηρίζεται με ντοκουμέντα και αποδείξεις της ύψιστης δικανικής εγκυρότητας και ακρίβειας». Στη νεαρή ακόμη δημοκρατία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, τα βιβλία αυτά καταβροχθίστηκαν από τα μέλη του Φεντεραλιστικού Κόμματος του Αλεξάντερ Χάμιλτον, τα οποία τηρούσαν καχύποπτη στάση απέναντι στη δημοκρατία και φοβούνταν ότι οι Αντιφεντεραλιστές σχεδίαζαν τη δική τους Βασιλεία του Τρόμου. Ο Χάμιλτον προειδοποίησε ότι κάποια ξένη δύναμη μπορεί να χρησιμοποιήσει «μυστικοσυμβούλια, ίντριγκες και διαφθορά» για να εγκαταστήσει τη δική της μαριονέτα στο αξίωμα του προέδρου. Το 1798, ο πάστορας Τζεντεντάια Μορς εκφώνησε τρία κηρύγματα που άσκησαν μεγάλη επιρροή και βασίζονταν στο βιβλίο του Ρόμπισον, απευθύνοντας προειδοποίηση για μια διεθνή συνωμοσία υπό την ηγεσία των Πεφωτισμένων, που σχεδίαζε να εξαπολύσει άνομη βία στην Αμερική διεισδύοντας στους θεσμούς της. Συνέχισε λέγοντας ότι οι Πεφωτισμένοι θα ηγούνταν μιας εισβολής στην Αμε
Η συστημική θεωρία συνωμοσίας 43 ρική από την Αϊτή και θα στρατολογούσαν τους σκλάβους καθώς θα διάβαιναν τον Νότο. Παλιότερα, ο Μορς είχε στηρίξει τη Γαλλική Επανάσταση και χρειαζόταν να βρει μια δικαιολογία για τα παραστρατήματά της. Τελικά, συμπέρανε ότι δεν είχε κάνει ο ίδιος λάθος, αλλά είχε εξαπατηθεί από κάποια δολοπλόκο ελίτ. Τα κηρύγματά του τράβηξαν την προσοχή του πρώην προέδρου Τζορτζ Ουάσινγκτον, ο οποίος, σε ένα σπάνιο ολίσθημα από τη συνήθη ευθυκρισία του, έγραψε ότι ήταν απολύτως «ικανοποιημένος» που «το δόγμα των Πεφωτισμένων και οι αρχές του Ιακωβινισμού» είχαν φτάσει ως τις όχθες των ΗΠΑ. Φρόντισε ωστόσο να εξαιρέσει τους Μασόνους από την πλεκτάνη – μιας και ήταν Μασόνος ο ίδιος. Ο Φεντεραλιστής διάδοχος του Ουάσινγκτον στη θέση του προέδρου, Τζον Άνταμς, εκμεταλλεύτηκε την περιρρέουσα υστερία για να επιβάλει μια σειρά δρακόντειους νόμους κατά των «ξένων» και των πολιτικών του αντιπάλων. Ο πιο ψύχραιμος Τόμας Τζέφερσον, ο πρώτος Δημοκρατικός-Ρεπουμπλικάνος πρόεδρος του 1801, δεν θεωρούσε τον Βάισχαουπτ τίποτε παραπάνω από «ενθουσιώδη φιλάνθρωπο» και κατέκρινε το βιβλίο του Μπαρουέλ, θεωρώντας πως ήταν απλώς οι ασυναρτησίες κάποιου παράφρονος. Όπως θα περίμενε κανείς, οι ηττημένοι Φεντεραλιστές τον κατηγόρησαν ότι ήταν μέλος των Πεφωτισμένων, χρησιμοποιώντας εναντίον του τους στενούς του δεσμούς με τη Γαλλία. Η παράνοια
ΘΕΩΡΙΕΣ ΣΥΝΩΜΟΣΙΑΣ 44 για τους αντιαμερικανούς απατεώνες κυλάει από τότε στο αίμα της χώρας.
ISBN: 978-618-03-4805-7 ΒΟΗΘ. ΚΩΔ. MHX/ΣΗΣ 84805 Στο βιβλίο ο Ian Dunt και ο Dorian Lynskey αναλύουν σε βάθος τις θεωρίες συνωμοσίας: ποια είναι η προέλευσή τους, ποιος τις προωθεί, πώς μας επηρεάζουν, και κυρίως πώς μπορούμε να δράσουμε και να αντιδράσουμε, για να εμποδίσουμε τη διάδοση της καχυποψίας και της παραπληροφόρησης. Μακάρι να μπορούσαμε να βάλουμε στη διδακτέα ύλη των σχολείων το έργο των Dunt και Lynskey. SATHNAM SANGHERA | δημοσιογράφος, συγγραφέας Οι θεωρίες συνωμοσίας υπήρχαν ανέκαθεν στον κόσμο μας. Έχουν χρησιμοποιηθεί στην πιο ακραία τους μορφή για να δικαιολογήσουν την τυραννία και τη γενοκτονία. Τα τελευταία χρόνια, η συνωμοσιολογία έχει γίνει το κυρίαρχο ρεύμα: μια ακμάζουσα βιομηχανία, μια στρατηγική, που υπονομεύει τις δημοκρατικές διαδικασίες. Από τους Ιλουμινάτι μέχρι το σκοτεινό κράτος, από τη δολοφονία του Κένεντι ως τον θάνατο της πριγκίπισσας Νταϊάνα, πάντοτε υπήρχαν και αυτοί που πίστευαν ότι οι εξελίξεις καθοδηγούνταν από κάποιο αόρατο, ύπουλο χέρι. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΙΔΕΑΣ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΑΝΤΙΔΟΤΟ ΣΤΗ ΣΎΓΧΎΣΗ, ΠΟΎ ΦΩΤΙΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΣΕ ΕΎΡΕΙΑ ΧΡΗΣΗ… ΚΑΙ ΚΑΤΑΧΡΗΣΗ.
www.metaixmio.grRkJQdWJsaXNoZXIy MTY1MTE=