Ταξίδι στη σκιά του Βυζαντίου

ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ 37 νιάτα του: για την Κωνσταντινούπολη όπως την είδε έναν μήνα μετά την εκδίωξη του τελευταίου Οθωμανού από το Τοπ Καπί, όταν υπήρχαν καμήλες στους δρόμους, όπως και εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες στην Ανατολία, και οι Τούρκοι εξακολουθού- σαν να φοράνε τα κόκκινα φέσια τους∙ για τον Λίβανο, «το μο- ναδικό μέρος όπου είδα βιβλία δεμένα με ανθρώπινο δέρμα»∙ για τις μονές της Παλαιστίνης, πριν οι σιωνιστές εκδιώξουν τους μισούς Παλαιστίνιους και μετατρέψουν τη χώρα σε αμερικανικό προάστιο∙ για την Αίγυπτο, όταν η Αλεξάνδρεια ήταν ακόμη η πιο κοσμοπολίτικη πόλη ανατολικά του Μιλάνου. Αργότερα, πίνοντας καφέ, αναφέρθηκα στο ζήτημα του Ιωάν- νη Μόσχου και των ταξιδιών του. Εκείνο που είχε προσελκύσει αρχικά την προσοχή μου στο Λειμωνάριο ήταν η σκέψη ότι ο Μόσχος και ο Σωφρόνιος υπήρξαν μάρτυρες της πρώτης πράξης μιας διαδικασίας που το τέλος της λάμβανε χώρα μόλις τώρα: εκείνη η πρώτη επέλαση κατά της χριστιανικής Ανατολής όπως την είδαν οι δύο μοναχοί ολοκληρωνόταν πια με την καταστρο- φική πτώση της στον τόπο που γέννησε τον χριστιανισμό. Η διαρκώς αυξανόμενη έξοδος των χριστιανών από τη σημερινή Μέση Ανατολή σήμαινε πως το Λειμωνάριο μπορούσε να διαβα- στεί λιγότερο σαν ένα ξεπερασμένο ιστορικό βιβλίο και περισ- σότερο σαν ένας πρόλογος σε μια εν εξελίξει τραγωδία το τελευ- ταίο κεφάλαιο της οποίας εξακολουθεί να γράφεται. Παραδοσιακά το ισλάμ έδειχνε ανοχή στις θρησκευτικές μειο­ νότητες: για να το διαπιστώσει κάποιος, δεν έχει παρά να αντι- παραβάλει τη σχετικά προνομιακή αντιμετώπιση των χριστιανών την περίοδο της μουσουλμανικής διοίκησης με τη φριχτή μοίρα της μοναδικής απόλυτα διακριτής θρησκευτικής μειονότητας της χριστιανοσύνης, τους άτυχους Εβραίους της Ευρώπης. Ωστόσο, εκείνη η ισλαμική παράδοση της ανεκτικότητας σήμερα έχει εξα- σθενήσει χαρακτηριστικά. Ύστερα από αιώνες ειρηνικής συνύ-