Ταξίδι στη σκιά του Βυζαντίου

TAΞΙΔΙ ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 34 μικό παρόν σχεδόν χωρίς διακοπή. Εύκολα λησμονούμε ότι για περισσότερο από τριακόσια χρόνια –από τις αρχές του τέταρτου αιώνα μέχρι την άνοδο του ισλάμ στις αρχές του έβδομου αιώνα– οι κάτοικοι της ανατολικής Μεσογείου ήταν χριστιανοί σχεδόν στο σύνολό τους. Πράγματι, σε μία περίοδο όπου ο χριστιανισμός σχε- δόν δεν είχε ριζώσει στη Βρετανία, όπου οι Άγγλοι και οι Σάξονες θυσίαζαν ακόμα στον Θορ και στον Οντίν στις όχθες του Τάμεση, και στα δυτικά οι τελευταίοι χριστιανοί Βρέτοι έδιναν μία απέλπιδα μάχη ακολουθώντας έναν ηγέτη που ίσως και να ονομαζόταν Αρ- θούρος, η ανατολική Μεσόγειος αποτελούσε την καρδιά της χρι- στιανοσύνης και το κέντρο του χριστιανικού πολιτισμού. Οι μονές του Βυζαντίου ήταν φρούρια, με τις βιβλιοθήκες και τα σκριπτόριά τους να υπερασπίζονται τα κείμενα της κλασικής γραμματείας, της φιλοσοφίας και της ιατρικής απέναντι στις επιθέσεις από ορδές εισβολέων και νομάδων. Επιπλέον, παρ’ όλη την παρακμή, η ανα- τολική Μεσόγειος παρέμενε το πλουσιότερο, το πολυπληθέστερο και το πιο μορφωμένο τμήμα της Μεσογείου: τα τρία τέταρτα των δημόσιων εσόδων του βυζαντινού ταμείου προέρχονταν από τις ανατολικές επαρχίες. Εκεί βρίσκονταν τα βασικά κέντρα της επιχει- ρηματικότητας, και μέσα στη ζωντανή μνήμη τα καράβια και τα καραβάνια τους εμπλέκονταν σε ένα εξαιρετικά επικερδές εμπόριο με την Ανατολή∙ ακόμα και μέσα στο χάος που επικρατούσε στα τέλη του έκτου αιώνα, το εμπόριο δεν είχε σβήσει τελείως. Τίποτα στη Δύση δεν μπορούσε να συγκριθεί με την υψηλή κουλτούρα του ανατολικού Βυζαντίου. Στα τέλη του έκτου αιώνα το Βυζάντιο παρέ- μενε το επίκεντρο ολόκληρου του ευρασιατικού χώρου. Η κατάσταση δεν θα παρέμενε ίδια για πολύ. Ο Ιωάννης Μόσχος ήταν σχεδόν σύγχρονος του Μωάμεθ. Όταν πέθανε ο Μόσχος το 619 μ.Χ. , η αυτοκρατορία εξακολουθούσε να εκτείνε- ται, έστω και με ταλαντεύσεις, από το Βένετο ως τη νότια Αίγυπτο. Όμως μερικά χρόνια αργότερα, ο νεαρός συνταξιδιώτης του Μό-