Ταξίδι στη σκιά του Βυζαντίου

ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ 31 κή. Πάνω στις σπασμένες αψίδες και στα ερείπια εκατοντάδων κατεστραμμένων βυζαντινών εκκλησιών, τα ίδια αψεγάδιαστα, ψυχρά, νεοκλασικά πρόσωπα των αγίων και των αποστόλων κοι- τάνε από ψηλά, σαν πινακοθήκη κωφαλάλων∙ και μέσα σε αυτή την εκκωφαντική σιωπή παραμένει επίμονα δύσκολο να φαντα- στούμε την πραγματικότητα της καθημερινής ζωής στις επαρχίες του Βυζαντίου. Η ιερή και αριστοκρατική φύση της βυζαντινής τέχνης σημαίνει πως γνωρίζουμε ελάχιστα για την εξωτερική εμ- φάνιση του χωρικού ή του μαγαζάτορα στο πρώιμο Βυζάντιο∙ ακό- μη λιγότερα γνωρίζουμε για τις σκέψεις ή τις επιθυμίες του, για όσα αγαπούσε ή μισούσε. Ωστόσο, μέσα από τις σελίδες του Λειμωναρίου μπορούμε να έρθουμε πιο κοντά στον απλό Βυζαντινό απ’ ό,τι μέσα από τις σελίδες οποιασδήποτε άλλης πηγής. Αν και συχνά δίνει την εντύπωση ενός μάλλον αλλόκοτου βιβλίου –ένα ασυνήθιστο συ- νονθύλευμα από ανεκδοτολογικές ιστορίες, θρησκοληψίες και περίεργα θαύματα–, ως ιστορικό κείμενο συνολικά είναι το πλου- σιότερο και λεπτομερέστερο σωζόμενο πορτρέτο για το Βυζάντιο της ανατολικής Μεσογείου αμέσως πριν από την έλευση του ισλάμ. Στις σελίδες του, λησμονημένα μοναστήρια προβάλλουν ξαφνικά από την άμμο∙ ακόμα και μία σπουδαία μητρόπολη όπως η βυζαντινή Αλεξάνδρεια –από την οποία μόλις ένα κομμάτι τείχους έχει διασωθεί, και κανένα κτίσμα– ξαναζωντανεύει μαζί με τους κατοίκους της, τους αξιόπιστους χαρακτήρες, τους πα- λιανθρώπους και τους εκκεντρικούς. Περισσότερο εξάπτουν την περιέργεια οι ιστορίες που ανα- φέρονται στους πιο ταπεινούς ανθρώπους, σε όσους συνήθως ξεγλιστράνε από το δίχτυ του ιστορικού. Μία χαρακτηριστική ιστορία αφορά έναν μουλαρά από τη Ρώμη τα γαϊδούρια του οποίου ποδοπατούν και σκοτώνουν ένα μικρό παιδί σε κάποιο πανδοχείο. Στη συνέχεια παίρνει ένα καράβι για τους Αγίους