Ταξίδι στη σκιά του Βυζαντίου

ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ 29 τρωναν στη μέση των μεγάλων ρωμαϊκών οδών, εκεί όπου άλ- λοτε ανθούσαν το εμπόριο και οι επιχειρήσεις. Τα μεγάλα μεσο- γειακά λιμάνια –η Τύρος, η Σιδώνα, η Βηρυτός, η Σελεύκεια– βούλιαζαν στην απραξία∙ πολλά μετατρέπονταν ξανά σε μικρά ψαροχώρια. Ενώ ο φυσικός κόσμος βρισκόταν σε αποσύνθεση, χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειπαν τις οικογένειές τους, αποφασισμένοι, όπως ο Μόσχος και ο Σωφρόνιος, να γίνουν μοναχοί ή ασκητές στην έρημο. Ωστόσο, ακόμα και στα μεγάλα μοναστήρια δεν υπήρχε ασφάλεια: συχνά οι δύο ταξιδιώτες έφταναν σε έναν προορισμό και διαπίστωναν ότι η μονή όπου σκόπευαν να πε- ράσουν το βράδυ είχε πυρποληθεί από επιδρομείς, και οι μονα- χοί είχαν σφαγιαστεί ή οδηγηθεί σε μεγάλα καραβάνια εξαθλιω­ μένων προς τα σκλαβοπάζαρα της Αραβίας. Η συνολική εικόνα, πάντως, δεν παρέπεμπε σε ολοκαύτωμα: σε απομονωμένες πε- ριοχές της αυτοκρατορίας που δεν επηρεάζονταν από τους πολέ- μους με τους Πέρσες, τα μοναστικά σκριπτόρια και τα εργαστήρια έσφυζαν από δραστηριότητα, δημιουργώντας ορισμένα από τα πιο όμορφα βυζαντινά χειρόγραφα, τα πιο όμορφα φιλντισένια αντικείμενα και εικονίσματα που φιλοτεχνήθηκαν ποτέ. Ωστόσο αυτές οι οάσεις μοναστικής γαλήνης αποτελούσαν εξαίρεση. Τα γραπτά του Ιωάννη Μόσχου αποκαλύπτουν τη φρικαλέα φύση της καταστροφής που διαπίστωνε γύρω του και παρέπεμπαν στην Αποκάλυψη. Το 614 μ.Χ. το μοναστήρι του Αγίου Θεοδοσίου, απ’ όπου είχαν ξεκινήσει οι δύο ταξιδιώτες, είχε καεί ολοκληρωτικά από τον αρπακτικό περσικό στρατό, και όλοι τους οι αδελφοί –εκα- τοντάδες άοπλοι μοναχοί– σφαγιάστηκαν. Λίγο αργότερα έπεσε η Ιερουσαλήμ, και όσοι γλίτωσαν από τη σφαγή –μεταξύ αυτών και ο πατριάρχης της πόλης– οδηγήθηκαν σκλάβοι στην Κτησι- φώντα, την πρωτεύουσα των Σασσανιδών. Έκτοτε ο Ιωάννης και