Ταξίδι στη σκιά του Βυζαντίου

ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ 27 από χίλια χρόνια ήταν ένα από τα πιο δημοφιλή βιβλία ολόκλη- ρης της σπουδαίας βυζαντινής γραμματείας. Τα βυζαντινά καταλύματα για τα καραβάνια ήταν ζόρικα μέρη, ενώ στους έλληνες αριστοκράτες της επαρχίας δεν άρεσε ιδιαί- τερα η ιδέα της φιλοξενίας: σύμφωνα με τον βυζαντινό συγγρα- φέα Κεκαυμένο, «οι οικιακές γιορτές αποτελούν σφάλμα, καθώς οι καλεσμένοι απλώς επικρίνουν το νοικοκυριό σου και επιχει- ρούν να αποπλανήσουν τη σύζυγό σου». Συνεπώς, σε όσα μέρη πήγαιναν, οι δύο ταξιδιώτες διανυκτέρευαν σε μονές, σπηλιές και απόμακρα ερημητήρια, δειπνώντας λιτά με τους μοναχούς και τους ασκητές. Ο Μόσχος εμφανίζεται να καταγράφει αναφο- ρές για όσα άκουγε από τους πατέρες, καθώς και ανεκδοτολογίες και ιστορίες για θαύματα. Ο Μόσχος ακολουθούσε σε ακραίο βαθμό την παλιά ορ- θόδοξη παράδοση του περιπλανώμενου μοναχού. Στη Δύση, τουλάχιστον από τότε που ο άγιος Βενέδικτος εισήγαγε τον μοναστικό κανόνα στις αρχές του έκτου αιώνα, οι μοναχοί συνήθιζαν να παραμένουν σε έναν τόπο κλεισμένοι στα κελιά τους: σύμφωνα με ένα ρητό της εποχής, «ένας μοναχός έξω από το κελί του είναι σαν το ψάρι έξω από το νερό». Όμως στις ανατολικές εκκλησίες, όπως και στον ινδουισμό και στον βουδισμό, ανέκαθεν υπήρχε η παραδοσιακή πρακτική των μοναχών που μπορούσαν να περιπλανιούνται από τον έναν σοφό στον άλλον, από τον έναν πνευματικό πατέρα στον άλλον, συλλέγοντας τη σοφία και τις συμβουλές τους, όπως εξακο- λουθούν να κάνουν οι σαντού στην Ινδία. Ακόμα και σήμερα, οι σύγχρονοι ελληνορθόδοξοι μοναχοί δεν είναι υποχρεωμέ- νοι να μένουν σε ένα μέρος. Αν έπειτα από μία περίοδο σε κάποια μονή αποφασίσουν ότι θέλουν να αναζητήσουν την πνευματική καθοδήγηση κάποιου άλλου πατέρα σε διαφορε- τικό μοναστήρι, ενδεχομένως σε εντελώς διαφορετικό σημείο