Ο στωικός σοφός

Ο ΣΤΩΙΚΟΣ ΣΟΦΟΣ [ 14 ] απλά και τα οικεία, αλλ’ αυτά που αρμόζουν στο κομμάτι της φύσης του που αγγίζει το απόλυτο και το θείο. Το εγχείρημα της ερευνητικής προσέγγισης του στωικού ιδεώδους του σοφού και η προσπάθεια να διασαφηνισθούν η θέση του στην ελλη- νικήηθικήφιλοσοφικήπαράδοση, η λογικήσυνέπεια, η επίδρασή του σε επίπεδο ατομικής ηθικής και κοινωνικής πρακτικής, καθώς και η αξία του τόσο για τον αρχαίο κόσμο όσο και σε μια διαχρονική βάση, εκκινούν αφενός από δύο διαπιστώσεις σχετικά με την πρωτοτυπία της στωικής σύλληψης –που καθιστά το ιδεώδες καρδιά πάλλουσα από ζωή ακόμα και στις αρχές του 21 ου αιώνα– και αφετέρου από το ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει το ζήτημα αυτό της στωικής διανόησης. Η πρώτη διαπίστωση έχει σχέση με το ότι για πρώτη ίσως φορά έχου- με ένα φιλοσοφικό και κοινωνικό ιδεώδες που, παρά την αυστηρότητά του, έχει έναν σαφή ανθρωπιστικό προσανατολισμό. Αυτός ο προσανα- τολισμός έγκειται κατά πρώτον στη συνειδητή διεύρυνση του ορίζοντα της ανθρώπινης επικοινωνίας, με την κατάργηση των διακρίσεων ως προς τοφύλο, την καταγωγή, την εθνικότητα και την περιουσία, και κατά δεύτερον σε ένα άνοιγμα της φιλοσοφικής σκέψης προς την κοσμόπολη, που είχε αρχίσει από τότε να αποκτά χαρακτηριστικά της σύγχρονης οι- κουμένης. Ηπνευματική επικοινωνία, η κατανόηση, η αποδοχή των αδυναμιών, η βοήθεια προς τον πλησίον έχουν μία ιδιάζουσα υφή στη στωική ηθική διανόηση, ωστόσο καλύπτουν όλο το φάσμα των ανθρώπινων σχέσεων και όλη την προσπάθεια για εξάπλωση της στωικής κοσμοθεωρίας και ηθικής αντίληψης από τον δάσκαλο-φιλόσοφο στον προκόπτοντα μαθη- τή και από αυτόν στην οικογένειά του και από την οικογένεια στην κοινό- τητα και από αυτήν στην κοσμόπολη. Κατ’ αυτό τον τρόπο η ίδια η φιλο- σοφία παύει να είναι εγωκεντρική, παύει να καλλιεργεί τον χαρακτήρα της κάστας των ειδικών ή μυημένων και έρχεται να προσφέρει έργο κοι- νωνικό · να ζήσει μέσα στην ιστορία, να ακμάσει και να παρακμάσει μαζί με την κρατική οργάνωση που θα υπηρετήσει και τέλος να παλέψει με λόγια και έργα να διαλύσει τα μαύρα νέφη που απειλούσαν εκείνη την εποχή την ανθρωπότητα – νέφη που αποτελούν δοκιμασία για κάθε αν- θρώπινο σύστημα που στην τέλεια ανάπτυξή του απαιτεί πολύ προσεκτι- κό χειρισμό για να μην οδηγηθεί στην ίδια του την καταστροφή. Η δεύτερη διαπίστωση είναι ότι το στωικό ιδεώδες του σοφού θέτει το αίτημα για ηθική και ιδεολογική συνέπεια στο απώτατο όριό του. Κατ’ αυτό τον τρόπο, ζητώντας τα μεγάλα και δυσθεώρητα, βάζει τις προϋπο-