Μεγάλες προσδοκίες: Το όνειρο της Ευρώπης 1999-2021

2 | ΕΙΡΗΝΗ 61 2 Οι θριαμβολογίες στη Δυτική Ευρώπη είχαν κι άλλη όψη. Εκείνη τη χρο­ νιά του 1999 είχα δει αισιοδοξία στη Ρωσία και την Ανατολική Ευρώπη, αλλά και απίστευτα μεγάλη φτώχεια. Σε μια πολωνική κωμόπολη με στα­ μάτησε μια ζαρωμένη γυναίκα: «Ach, bitte, helfen Sie eine alte deutsche Mutti» * . Στην Ουγγαρία πήρα μια κοπέλα που έκανε οτοστόπ, ήταν απελ­ πισμένη, είχαν κλέψει το ποδήλατό της, τώρα αναγκαζόταν καθημερινά να διανύει μία ώρα απόσταση με τα πόδια για να πάει στη δουλειά της, λεφτά για να αγοράσει καινούργιο ποδήλατο δεν υπήρχαν. Στη Ρωσία εκείνη την εποχή έβρισκες σε κάθε σταθμό μια σειρά από απελπισμένες γυναίκες που, η μία δίπλα στην άλλη, προσπαθούσαν να πουλήσουν τρία μπουκαλάκια βότκα ή δυο αγγούρια, ή ένα παλιό παλ­ τό. Μερικές μιλούσαν αγγλικά, ενίοτε υπήρξαν καθηγήτρια ή δημόσιος υπάλληλος, αλλά οι συντάξεις τους είχαν εξανεμιστεί πλήρως. Μίλησα για λίγο με την τελευταία στη σειρά, όλη τη ζωή της δούλευε σε κατά­ στημα ρουχισμού. Όχι, ποτέ δεν πίστευε ότι κάποτε θα τουρτούριζε εδώ πέρα, με ένα πλαστικό ποτηράκι στο χέρι. Γι’ αυτές τις σπαραξικάρδιες σκηνές που μπορούσες να δεις παντού στη διαλυμένη σοβιετική αυτοκρατορία, σχεδόν όλοι στη Δυτική Ευρώ­ πη εθελοτυφλούσαν. Λόγω επαγγέλματος ο Ζιέλιμιρ Ζίλνικ σύχναζε εκείνα τα χρόνια σε ρωσικά φεστιβάλ κινηματογράφου: «Ακόμα και σε χλιδάτες δεξιώσεις σέρβιραν πια μονάχα βότκα και κακής ποιότητας σαλάμι. Και υπήρχαν άνθρωποι που με ρωτούσαν: “Θες να μου πουλήσεις το τι-σερτ σου;” “Μήπως έχεις να μου δώσεις κάλτσες, παπούτσια;”. Στο τρένο από τη Μόσχα για το Νόβι Σαντ πέρασε ο ελεγκτής: “Αν πληρώσεις ένα δολά­ ριο μπορείς να φας μαζί μας”». Το 1992 50 εκατομμύρια Ρώσοι ζούσαν στο όριο της φτώχειας ή κοντά σ’ αυτό, το ένα τρίτο του πληθυσμού. Η λευκορωσίδα συγγραφέας Σβετλάνα Αλεξίεβιτς κατέγραφε συστη­ ματικά τις εμπειρίες των ανθρώπων γύρω της: «Όλα ήταν με το δελτίο: από το ψωμί ως το σιμιγδάλι και τις κάλτσες. Στεκόσουν πέντ’ έξι ώρες * Γερμανικά στο πρωτότυπο: «Σας παρακαλώ, βοηθήστε μια γριά γερμανίδα μάνα».