Μεγάλες προσδοκίες: Το όνειρο της Ευρώπης 1999-2021

2 | ΕΙΡΗΝΗ 77 Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, για λίγο τα πράγματα έδειχναν πως η Ρωσία θα μετακινούνταν αργά στην κατεύθυνση της Δύσης. Το 1993 τα σύνορα στο Κίρκενες λίγο πολύ άνοιξαν για τους μόνιμους κατοίκους της ακριτικής περιοχής. Καθημερινά εκατοντάδες Ρώσοι περ­ νούσαν τα σύνορα για να κάνουν τα ψώνια τους στην κωμόπολη. Ενίο­ τε τα αυτοκίνητα γέμιζαν με καφέ και κυρίως πάνες – «Προφανώς κάτι έτρεχε με τις δικές τους πάνες». Οι Νορβηγοί, με τη σειρά τους, γέμιζαν τα ρεζερβουάρ των αυτοκινήτων τους με φτηνή βενζίνη στη Ρωσία, καμιά φορά πήγαιναν για φαγητό ή χορό στο Μούρμανσκ, κάπου τέσ­ σερις ώρες πιο πέρα. Υπήρχαν πολιτιστικές ανταλλαγές και κοινές αθλη­ τικές διοργανώσεις. Οι κάτοικοι του Κίρκενες και της κοντινής ρωσικής πόλης Νίκελ προσεγγίζονταν όλο και πιο πολύ. Αλλά ισότιμο μέλος της ευρωπαϊκής οικογένειας δεν κατάφερε να γίνει η Ρωσία. Αυτό αποδείχθηκε άφταστο όνειρο, ειδικά μετά τη «θερα­ πεία σοκ» και την απότομη γνωριμία των Ρώσων με τον δυτικό νεοφιλε­ λευθερισμό και καπιταλισμό. Υπό τον Πούτιν δημιουργήθηκε μάλλον ένα ενδιάμεσο σχήμα, τυπικό για τη Ρωσία: ένα σύγχρονο είδος τσαρισμού, σε συνδυασμό με δυτικές φόρμες και τεχνικές αποπλάνησης, που είχε στον πυρήνα του μια αναγεννημένη βερσιόν της Κα Γκε Μπε. Ο Γκλεμπ Παβλόβσκι, που εγκατέλειψε το Κρεμλίνο το 2011, θα μιλούσε αργότερα για μια «ειρωνική αυτοκρατορία»: «Τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται». Ο νέος ηγέτης είχε τον άνεμο πρίμα: στα πρώτα του χρόνια οι τιμές πετρελαίου –από τις οποίες η Ρωσία εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό– ανέβη­ καν απότομα, από 20 δολάρια το βαρέλι το 2000 σε 140 δολάρια το 2008. Ο ίδιος ο Πούτιν και οι δικοί του έβγαζαν κι αυτοί καλά λεφτά – σύμφωνα με εκτιμήσεις της ρωσικής έκδοσης του Forbes απέκτησαν μέσα σε λίγα χρόνια περιουσίες μεταξύ 25 εκατομμυρίων και 9 δισεκατομμυρίων. Έτσι ο Πούτιν εδραίωσε μέσα σε λίγα χρόνια μια σύγχρονη παραλ­ λαγή της μεσαιωνικής ηγεμονικής εξουσίας, μια «νεοφεουδαρχική δου­ λοπαροικία» σύμφωνα με τον ρωσολόγο Χίμπερτ Σμέιτς: μπορούσες να έχεις αγαθά στην κατοχή σου, αλλά σε τελική ανάλυση όλα όσα είχες δεν ήταν παρά τιμάρια που ο ηγεμόνας στο Κρεμλίνο μπορούσε να χαρίζει και να παίρνει πίσω κατά βούληση. Αυτό ίσχυε για όλους, και ειδικότερα για τους πλούσιους και ισχυρούς ολιγάρχες που ο Πούτιν, έπειτα από μερικές οδυνηρές φορολογικές επιδρομές, κατάφερε να δα