Αιχμές - Τεύχος #5

Ο ΠΑΡΆΔΕΙΣΟΣ ΜΠΟΡΕΊ ΝΑ ΕΊΝΑΙ ΈΝΑΣ ΤΌΠΟΣ –ΜΙΑ ΝΗΣΊΔΑ ΑΣΦΑΛΕΊΑΣ, ΈΣΤΩ, ΜΈΣΑ ΣΕ ΜΊΑ ΚΌΛΑΣΗ. ΚΆΛΛΙΣΤΑ ΌΜΩΣ ΜΠΟΡΕΊ ΝΑ ΕΊΝΑΙ ΚΑΙ ΈΝΑΣ ΆΛΛΟΣ ΆΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΌΣΑ ΑΥΤΌΣ ΥΠΌΣΧΕΤΑΙ: ΜΙΑ ΣΧΈΣΗ· ΜΙΑ ΥΠΌΣΧΕΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΊΑΣ, Ό,ΤΙ ΚΙ ΑΝ ΣΗΜΑΊΝΕΙ Η ΛΈΞΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΘΈΝΑ. τη διάρκεια μιας πανδημίας, συνθήκη που φέρ- νει τον κόσμο που περιγράφει η Γιαναγκιχάρα πιο κοντά στον δικό μας. Η Αμερική του 2093 εί- ναι ένα απολυταρχικό καθεστώς σε έναν κόσμο που μαστίζεται από απανωτά πανδημικά κύμα- τα, σε μόνιμη ανήσυχηπροσμονή για την επόμε- νη μεγάλη ασθένεια. Ως εκ τούτου, το μυθιστόρημα αποτελεί στην πραγματικότητα μια τριλογία μυθιστορημάτων που αλληλοσυμπληρώνονται και συνδιαλέγο- νται μεταξύ τους χωρίς η «συνδεσμολογία» τους να είναι προφανής και δηλωμένη: εκτός από το σπίτι της πλατείας Ουάσινγκτον που αποτελεί γεωγραφικό και συναισθηματικό κέντρο και των τριών ιστοριών, τα ίδια ονόματα επανέρχο- νται ξανά και ξανά από βιβλίο σε βιβλίο, αν και δεν είναι ξεκάθαρη η σχέση των συνονόματων ηρώων· το θέμα της σεξουαλικής ταυτότητας επανέρχεται· το κενό μεταξύ προνομιούχων και μη –όσων μοιάζουν να έχουν κατακτημένη μια υπαρκτή εκδοχή του παραδείσου και όσων καλά καλά δεν τολμούν να τον διανοηθούν– επίσης, όπως και το θέμα της αρρώστιας και της απου σίας των γονέων· πρόσωπα καλούνται να επιλέ- ξουν ανάμεσα στον κόσμο τον οποίο γνωρίζουν, στον οποίο έχουν μια πολύ συγκεκριμένη (ας μην είναι και ιδανική) θέση, και στον κόσμο που τους υπόσχεται ένας άλλος άνθρωπος, αμφίβο- λης αξιοπιστίας· αντίστοιχα επανέρχεται το ερώτημα του πόσα θα κάναμε για να προστα- τεύσουμε τους αγαπημένους μας, και η ανάγκη μας να πιστέψουμε σε μια καλύτερη ζωή, έναν καλύτερο κόσμο –έναν παράδεισο– ακόμα κι αν αυτός ο κόσμος δεν μας χωράει όλους. Και τα τρία βιβλία που συναποτελούν το Προς τον παράδεισο παίρνουν τους τίτλους τους από τόπους: η πλατεία Ουάσινγκτον του πρώτου βι- βλίου είναι μια μετωνυμία για το σπίτι που βρί- σκεται σε αυτήν, σπίτι από το οποίο ο πρώτος Ντέιβιντ προσπαθεί να αποδράσει καθώς αρχί- ζει να το αντιλαμβάνεται ως φυλακή (διόλου τυχαία στις «αρρώστιες» του παραμένει κλει- σμένος σε αυτό το σπίτι, εγκλωβισμένος στα ιδιαίτερά του, ανήμπορος να βγει). Το σπίτι αυτό στα επόμενα βιβλία εξακολουθεί να έχει διττό ρόλο – άλλοτε καταφύγιο, άλλοτε φυλακή. Το Λίπο-βάο-ναχέλε του δεύτερου βιβλίου, μια έκταση που οι ήρωες προορίζουν για παράδεισο –μια ουτοπική γωνιά όπου το χαβανέζικο βασί- λειο θα αποκατασταθεί– εκφυλίζεται σε μια εκ- δοχή της κόλασης: μια ουτοπία που ακόμα και στο όνομά της εμπεριέχει την ίδια της τη διάψευση. Κι όσο για τη Ζώνη Οκτώ του τρίτου βιβλίου – η Ζώνη Οκτώ είναι ένας αυστηρά ορισμένος χώρος σε ένα κα- θεστώς που με πρόσχημα τη διασφάλιση της δημό σιας υγείας έχει εκτραπεί προς τον αυταρχισμό· κι ωστόσο είναι από κάποιες απόψεις ένα καταφύγιο κι η ίδια – μια ζώνη σχετικά προ- νομιούχα: υπάρχουν πολύ χειρότεροι τόποι να βρίσκε- ται κανείς. Ο παράδεισος μπορεί να είναι ένας τόπος –μια νησίδα ασφαλείας, έστω, μέσα σε μία κόλαση. Κάλλιστα όμως μπορεί να είναι και ένας άλλος άνθρωπος και όσα αυτός υπόσχεται: μια σχέση· μια υπόσχεση ελευθερίας, ό,τι κι αν σημαίνει η λέξη για τον καθένα. Είτε όμως πρόκειται για τόπο ή για άνθρωπο είτε για το σταθερό αίτημά της, ηδιττήσημασίατουΛίπο-βάο-ναχέλεπαρα- μένει (κι εξάλλου είναι γνωστό ότι ο άλλος μπο- ρεί να είναι και κόλαση). Όταν οι ήρωες οδεύουν προς τον παράδεισο, τους βλέπουμε με το βήμα μετέωρο και το ερώ- τημα να παραμένει πεισματικά ανοιχτό: πού πάνε τελικά; Ίσως οδεύουν πράγματι προς την ευτυχία· ίσως όμως να οδεύουν προς τον χαμό – ό,τι κι αν σήμαινε για τον καθένα η λέξη παρά- δεισος όταν πρωτοξεκινούσαν να τον βρουν. Έχει, γίνει, νομίζωφανερό ότι το Προς τον πα- ράδεισο πολύ δύσκολα συνοψίζεται – και όχι μόνο λόγω της έκτασής του· αντίστοιχα, εύκο- λα αντιλαμβάνεται κανείς ότι είναι τυπική Για- ναγκιχάρα και ταυτόχρονα δεν είναι: οι ανα- γνώστες οπωσδήποτε αναγνωρίζουν τη συγ- γραφέα όπως την ξέρουν από τα δύο προηγού- μενα βιβλία της, αναγνωρίζουν τα θέ- ματα και τις εμμονές της, βρίσκουν στοιχεία τόσο από τη Λίγη ζωή όσο και από τους Ανθρώπους στα δέντρα · η γραφή είναι χαρακτηριστική της συγ- γραφέα, με τις λέξεις να συσσωρεύο- νται σε μια ιδιοσυγκρασιακή ισορρο- πία μεταξύ αδεξιότητας και δεξιοτεχνί- ας που από μόνη της αποτελεί ένα πα- ράδοξο επίτευγμα· κι ωστόσο το βι- βλίο ούτε Άνθρωποι στα δέντρα είναι, ούτε Λίγη ζωή (αν και πολλοί ίσως θα περίμεναν μια από- πειρα επανάληψης της Λί- γης ζωής ειδικά, μετά την τόση της επιτυχία). Στον σχε δόν άδειο από πολιτικά συμ- φραζόμενα κόσμο της Λίγης ζωής , όπου τα πάντα περι- στρέφονταν γύρω από το δράμα ενός ανθρώπου, του Τζουντ, και του κλειστού του περίγυρου που προσπαθού σε, πετυχημένα ή λιγότερο πετυχημένα, αμήχανα αλλά με αγάπη, να τον βοηθήσει, το Προς τον παράδεισο αντι παραβάλλει δουλεμένες σε μεγάλη λεπτομέ- ρεια εκδοχές του ευρύτερου κόσμου όπου κι- νούνται οι ήρωές του. Η διαδοχή των βιβλίων από την εναλλακτική εκδοχή του παρελθόντος, που μοιάζει πιο προο- δευτική από κάποιες απόψεις, στη σχετικά πιο πιστή εκδοχή της δεκαετίας του ενενήντα έως τη δυστοπία του τρίτου βιβλίου μοιάζει μελετημέ- νη για την υπονόμευση της διαδεδομένης αντί- ληψης περί του αναπόφευκτου της προόδου: ο χρόνος –ή η αντίληψή μας γι’ αυτόν– μπορεί να σπρώχνει την Ιστορίαπρος ταμπρος, αυτόόμως δεν σημαίνει ότι την ακολουθούμε κι εμείς με τις αντιλήψεις μας· το μέλλον δεν βρίσκεται υπό τον απόλυτο (πόσο μάλλον τον καλοπροαίρετο) έλεγχό μας: καμία ανθρώπινη κατάκτηση δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη, και τίποτα δεν μας εγγυάται ότι το αύριο θα είναι οπωσδήποτε καλύτερο. Σε κάθε εκδοχή, υπάρχουν πάντα οι προνο μιούχοι – κι ας μην είναι πάντα οι ίδιοι: ο παρά- δεισος είναι για κάποιους· ο παράδεισος δεν εί- ναι για όλους. Ο κόσμος μπορεί κατά διαστήμα- τα να γίνεται καλύτερος, δεν γίνεται όμως κα- λύτερος για όλους, ούτε θα παρα- μείνει για πάντα έτσι· και εξυπα- κούεται ότι ο παράδεισος του ενός δεν είναι πάντα και ο παράδεισος του άλλου. Θα έλεγε κανείς ότι η ίδια η ιδέα του παραδείσου είναι βασισμένη στον αποκλεισμό: για να υπάρξει, δεν γίνεται να έχουν όλοι πρόσβαση σ’ αυτόν – ειδάλ- λως δεν θα διέφερε σε τίποτα από τον εδώ κόσμο. HANYA YANAGIHAR A | 17