Μεγάλες προσδοκίες: Το όνειρο της Ευρώπης 1999-2021

ΜΕΓΑΛΕΣ ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ: ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 1999-2021 64 του Βερολίνου, το πρόγραμμα εφαρμόστηκε με ζέση και στις εντελώς σκουριασμένες οικονομίες των χωρών του τέως Ανατολικού Μπλοκ. Η αναγκαιότητα έμοιαζε καταφανής. Ο Μπρονίσουαφ Γκερέμεκ, τό­ τε υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας, σύγκρινε το κομμουνιστικό σύστημα με ένα τεράστιο παλιό οχυρό. «Χρειάζεται μια γιγάντια μπουλντό­ ζα για να καταφέρεις να ισοπεδώσεις αυτό το πράγμα». Αλλά στο τέλος όλοι θα χαίρονται, τότε θα υπάρχει «μια σκανδιναβική, σοσιαλδημο­ κρατική βερσιόν του καπιταλισμού». Τα σοσιαλιστικά δεσμά αποτινά­ χτηκαν, ο κρατικός έλεγχος και η κρατική ιδιοκτησία έπρεπε να καταρ­ γηθούν το συντομότερο δυνατόν, ολοταχώς στήθηκαν τράπεζες και άλλοι οικονομικοί οργανισμοί. Αυτό που στη Δυτική Ευρώπη έγινε σταδιακά, εδώ έλαβε χώρα σχε­ δόν από τη μία μέρα στην άλλη. Ξεκίνησε μια μαζική ιδιωτικοποίηση επιχειρήσεων, αγροκτήματα τεμαχίστηκαν και πουλήθηκαν, η μικρομε­ σαία τάξη αφανίστηκε από τα τεράστια μαγαζιά του Λιντλ και του Άλντι, συνθήματα όπως «συλλογικότητα» και «αλληλεγγύη» αντικαταστάθηκαν από τη μία μέρα στην άλλη από «αγορά» και «ανταγωνισμός». Το ΔΝΤ και η ΕΟΚ –μετέπειτα ΕΕ– συνέδραμαν με δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια. Παρά ταύτα, όλη αυτή η βοήθεια δεν συγκρινόταν με το μέγε­ θος της βοήθειας του Σχεδίου Μάρσαλ, της μαζικής αμερικανικής βοή­ θειας στη ματωμένη μεταπολεμική Δυτική Ευρώπη. Στην Πολωνία η θεραπεία σοκ ήταν μια βουτιά σε παγωμένα νερά: μο­ νομιάς καταργήθηκαν τα επιδόματα για τρόφιμα, καύσιμα και άλλα αγα­ θά, απελευθερώθηκαν οι τιμές για όλα τα προϊόντα, τα σύνορα άνοιξαν διάπλατα στις ξένες επιχειρήσεις, οι μη κερδοφόρες κρατικές επιχειρή­ σεις ιδιωτικοποιήθηκαν. Ύστερα από μια σύντομη επώδυνη περίοδο προσαρμογής θα επιτυγχανόταν, σύμφωνα με τους νεοφιλελεύθερους οικονομολόγους, μια νέα «ισορροπία», η ζήτηση και η προσφορά θα ξανάβρισκαν η μία την άλλη και η οικονομία θα αναπτυσσόταν πάλι. Αρχικά τους περίμενε μεγάλη απογοήτευση. Η κρίση ήταν βαθιά και κράτησε πολύ. Το 1990 και το 1991 η βιομηχανική παραγωγή μειώ­ θηκε σχεδόν κατά το ένα τρίτο, ο πληθωρισμός δύσκολα δαμαζόταν και το 1992 2,3 εκατομμύρια Πολωνοί είχαν χάσει τη δουλειά τους. Στο φημισμένο ναυπηγείο Λένιν στο Γντανσκ, το μέρος όπου δόθηκε τόσο