Αιχμές - Τεύχος #5

Δ εν υπάρχει συγγραφέας που να μην ωθήθηκε να γράψει συγκλονισμέ- νος από την ανάγνωση συγκεκριμέ- νων βιβλίων. Ποια ήταν αυτά στην περίπτωση της;** α. Σε ηλικία δεκαέξι ετών, η ανάγνωση της Ναυ- τίας , τουπρώτου μυθιστορήματος του Sartre, σε συνδυασμόμε τημελέτη του Pascal και μια κρίση εντερίτιδας, σηματοδότησε την οριστι- κή και αμετάκλητη απώλεια της χριστιανικής πίστης – στην πραγματικότητα τη μετουσίω- ση της πίστης σε γραφή! Έχουμε εν προκειμέ- νω άλλη μια εκδοχή εκκοσμίκευσης της θρη- σκείας, ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της νεότερης και σύγχρονης φιλοσοφίας και λογοτεχνίας. β. Hανάγνωση, στα 18 της, τουπερίφημου δοκι- μίου της SimonedeBeauvoir Τοδεύτεροφύλο υπήρξε μια αληθινή αποκάλυψη στη ζωή της (αυτό που πολλοί Γάλλοι φιλόσοφοι του εικο- στού αιώνα ονομάζουν «συνάντηση», δηλαδή μια εμπειρία που νιώθεις ότι άλλαξε τη ζωή σου): «… μπορώ να πω με έμφαση ότι ο συν- δυασμός της κοινωνικής καταγωγής μου ως κυριαρχούμενης και της συνθήκης που προ- σφερότανστακορίτσιατότεήτανβαρύς, λίγο έλειψε να καταστραφώ. Συνάντησα όμως την Beauvoir – δεν εννοώ πραγματικά, διότι δεν την είδα ούτε της μίλησα ποτέ· είχαμε απλώς ανταλλάξει δύο γράμματα όταν δημοσιεύθη- καν τα πρώτα βιβλία μου, αλλά [τη συνάντη- σα] στο Δεύτερο φύλο , στα δεκαοκτώ μου. Θυμάμαι αυτή την εμπειρία ανάγνωσης, κατά τη διάρκεια ενός βροχερού Απρίλη, σαν απο- κάλυψη. Όλα όσα είχα βιώσει τα προηγούμε- να χρόνια στην αδιαφάνεια, την οδύνη, τη δυσανασχέτηση φωτίζονταν απότομα». Πολλά χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβριο του 2007, ξαναδιαβάζοντας το Δεύτερο φύλο , εκ- μυστηρεύεται: «Ξαναγινόμουν σταδιακά το πλάσμα του 1959, που διάβαζε, στο Erne- mont, αυτό το απίστευτο βιβλίο, νιώθοντας να με περιβάλλει η αλήθεια του που ήταν συ- ντριπτική για μένα. Και είναι μια γυναίκα που το έγραψε, πραγματικό θαύμα. Ας συνοψίσω: είχα μεγαλώσει δίχως κοινωνική ντροπή, δί- χως σεξουαλική ντροπή, και να που αμφότε- ρες με πλάκωσαν. Η δεύτερη το καλοκαίρι του 1958. Η διπλή αλλοτρίωση από την οποία αντλώ όλα όσα γράφω, αλλά στα τυφλά». γ. Η ανακάλυψη του μαρξισμού στην ηλικία των δεκαοκτώ ετών, σε συνδυασμό με την ανακάλυψη του υπαρξισμού , και δη με τις πρακτικές συνέπειες του τελευταίου στην **Βασίστηκα εν πολλοίς στον αυτοβιογραφικό αναστοχασμό τηςErnauxγιατηνπορείακαιτοέργοτηςστοβιβλίοτης Ηζωή σαν μαχαίρι (L'écriture comme un couteau. Entretien avec Fré- déric-Yves Jeannet , με επίμετρο της συγγραφέως («À jour»), Παρίσι, Gallimard, σειρά «Folio», 2011∙ 1η έκδοση Παρίσι, Édi- tions Stock, 2003). Θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από το Μεταίχμιο. Για τη διεξοδική βιβλιογραφική τεκμηρίωση όσων ακολουθούν, βλ. τη μελέτη μου «Δύο σημαίνουσες περιπτώ­ σεις διαταξικών: Annie Ernaux και Didier Éribon», διά-ΛΟΓΟΣ (Εκδόσεις Παπαζήση), τχ. 9, 2019, σ. 216-250. H συζήτηση γύρω από την Annie Ernaux και το έργο της φούντωσε για τα καλά μετά τη βράβευσή της με το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022. Πολλά γράφτηκαν και ακούστηκαν. Τι όμως την έκανε αυτό που είναι; Ποιες ήταν οι επιρροές της; 
*ΚΑΘΗΓΗΤΉΣ ΝΕΌΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΣΎΓΧΡΟΝΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΊΑΣ, ΤΜΉΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΊΑΣ, ΕΚΠΑ αντιμετώπιση του ζητήματος των φύλων ση- μάδεψαν την Ernaux. Όσον αφορά τον μαρξι- σμό, αναφέρεται στη «συνειδητοποίηση της λειτουργίας των κοινωνικών τάξεων». δ. Ο ρόλος του υπερρεαλισμού υπήρξε καθορι- στικός στη ζωή και τη γραφή της ήδη από την περίοδο των σπουδών της, αρχής γενομένης από το ακαδημαϊκό έτος 1961-1962· τον μελέ- τησε ειδικότερα στην πτυχιακή διπλωματική της εργασία. Η Ernaux αναγνωρίζει την επί- δραση που δέχτηκε από τον υπερρεαλισμό εν γένει, ειδικότερα από τον André Breton. Δίνει έμφασηστηνπερίφημη Νάντια , αυτοβιο­ γραφικό αφήγημα το οποίο θεωρεί «ως το πρώτο κείμενο της νεωτερικότητάς μας». Την ίδια περίπου περίοδο, από τα είκοσι ως τα είκοσι τρία της χρόνια, η Ernaux διάβαζε ασταμάτητα, με πάθος, λογοτεχνία, θεωρώ- ντας την πιοπραγματική από την ίδια τη ζωή, σε βαθμό που αυτό την απέτρεπε από το να φλερτάρει, προκειμένου η συναναστροφή με τα αγόρια να μην απειλήσει την πραγματι- κότητα που βίωνε. Εκ των υστέρων θα ανα- γνωρίσει ότι η αφοσίωσή της στο διάβασμα –και δη σε λογοτεχνικά κείμενα– έπαιξε ισχυ- ρότατο παρακινητικό ρόλο, καθώς την ώθη- σε να κάνει τα πρώτα της συγγραφικά βήμα- τα, έστω κι αν το πρώτο της σκαλάθυρμα απορρίφθηκε από τον εκδοτικό οίκο Seuil. ε. Θεμελιώδης για την υπαρξιακή και συγγραφι- κή πορεία της Ernaux υπήρξε η μελέτη, την άνοιξη του 1972, ενόσω δίδασκε στη μέση εκ- παίδευση, του περίφημου πονήματος του Bourdieu και του Passeron, Οι κληρονόμοι. Πράγματι, διάβασε αυτή τη μελέτη αναφοράς στο πεδίο της κοινωνιολογίας της παιδείας σε μια περίοδο κατά την οποία ένιωθε πολύ έντονα την ανάγκη να εκφράσει, ως συγγρα- φέας, το«πέρασμααπότονκόσμοτωνκυριαρ­ χούμενων στον κόσμο των κυρίαρχων, μέσω των σπουδών» και η προσέγγιση του φαινο- μένου από τους δύο Γάλλους κοινωνιολόγους ενέπνευσε τη συγγραφή του πρώτου της μυ- θιστορήματος, Τα άδεια ντουλάπια . Όταν πέθανε ο Bourdieu, το 2002, η Ernaux του απέτισε φόρο τιμής, δημοσιεύοντας ένα άρθρο στην εφημερίδα Le Monde , στο οποίο αναγνωρί- ζει το «σφοδρό οντολογικό σοκ» που είχε νιώσει, κατά τη δεκαετία του 1970, διαβάζοντας τα βι- βλία του Οι κληρονόμοι, Η αναπαραγωγή και Η διάκριση. Σπεύδει να επισημάνει ότι, τριάντα σχεδόνχρόνιααργότερα, εξακολουθούσενανιώ- θει αυτό το σοκ, κάνοντας την εξής διευκρίνιση: «Χρησιμοποιώεπίτηδες τον όρο “οντολογικό”: το ον που πίστευα ότι είμαι δεν είναι πια το ίδιο, ο τρόπος με τον οποίο έβλεπα τον εαυτό μου και τους άλλους στην κοινωνία σπαράσσεται, η θέση μας, τα ενδιαφέροντά μας, τίποτε δεν είναι πια φυσικό, αυτονόητο στον τρόπο λειτουργίας των φαινομενικά πιο συνηθισμένων πραγμάτων της ζωής. Αν μάλιστα προέρχεται κανείς από τα κυ­ ριαρχούμενα κοινωνικά στρώματα, η διανοητική επιδοκιμασία των αυστηρών αναλύσεων του Bourdieu συνοδεύεται από το αίσθημα της βιω- μένης ενάργειας, της αξιοπιστίας της θεωρίας, την οποία εγγυάται τρόπον τινά η εμπειρία. Δεν μπορεί κανείς, λόγου χάριν, νααρνηθεί τηνπραγ- ματικότητα της συμβολικής βίας, όταν την έχει υποστεί ο ίδιος και οι δικοί του». Η Ernaux θεωρεί πολιτική πράξη το εν λόγω άρθρο, στο οποίο υποστηρίζει ότι ο Bourdieu είναι «ο μεγαλύτερος διανοούμενος της τελευταίας πεντηκονταετίας και ένας πραγματικά στρατευμένος διανοούμε- νος – εννοώόχι με τον τρόπο τωνΜΜΕ». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι συ- γκρίσεις που κάνει σε αυτό το άρθρο: «Μου συνέ- βη να συγκρίνω την επίδραση που μου άσκησε η πρώτη ανάγνωση του Bourdieu με αυτήν που μου είχε ασκήσει Το δεύτερο φύλο της Beauvoir δεκαπέντε χρόνια πριν: μια απότομη συνειδητο- ποίηση χωρίς δυνατότητα επανόδου στην προ- τέρα κατάσταση, στη μια περίπτωση για τη συν- θήκη των γυναικών, στην άλλη για τη δομή του κοινωνικού κόσμου. Συνειδητοποίηση επώδυνη, την οποία όμως ακολούθησε μια ιδιαίτερη χαρά, μια δύναμη, μια αίσθηση λύτρωσης, διαλυμένης μοναξιάς. [...] Αν, με τον θάνατο του Sartre, είχα την αίσθηση ότι κάτι είχε ολοκληρωθεί, [...] ότι οι ιδέες του δεν θα ήταν πια ενεργές, ότι περνούσε στην Ιστορία, με τον Bourdieu δεν ισχύει το ίδιο. Αν είμαστε τόσοπολλοί όσοι πονάμεμε τηναπώ- λειά του, είμαστε επίσης πολλοί όσοι πιστεύου- με ότι η επίδραση των ανακαλύψεών του και των εννοιών του, των έργων του, δεν θα πάψει να επεκτείνεται. Όπως συνέβη στην περίπτωση του Rousseau, για τον οποίο κάποιος είχε πει στην εποχή του αποδοκιμαστικά ότι η γραφή του καθιστούσε περήφανο τον φτωχό».  ΤΟΥ ΓΙΆΝΝΗ ΠΡΕΛΟΡΈΝΤΖΟΥ* | 15