Αιχμές - Τεύχος #4

*ΤΟ ΆΡΘΡΟ ΤΟΥ JAMES SUZMAN ΔΗΜΟΣΙΕΎΤΗΚΕ ΣΤΟΥΣ FINANCIAL TIMES ΣΤΙΣ 28 ΑΥΓΟΎΣΤΟΥ 2020. Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΓΙΝΕ ΑΠΟ ΤΗ ΛΙΖΑ ΕΚΚΕΚΑΚΗ, ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΡΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ. Γ ια τρεις δεκαετίες, καταγράφω τη ζωή των Ju/’hoansi, λαού της βορειοδυτικής Καλαχάρι, και τησυχνά τραυματική επα- φή τους με τον σύγχρονο τρόπο ζωής. Οι Ju/’hoansi είναι ίσως η γνωστότερη από τις λιγοστές κοινωνίες που συνέχισαν να συντη- ρούνται με το κυνήγι και την τροφοσυλλογή για το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα. Για αυ- τούς, η αδιάκοπα αναπτυσσόμενη παγκόσμια οικονομία είναι βασικά ακατανόητη. Γιατί, με ρωτούσαν, αμείβονται πολύ περισσότερο οι κρατικοί λειτουργοί, που κάθονται όλη μέρα σε κλιματιζόμενα γραφεία πίνοντας καφέ και κου- βεντιάζοντας, από τους νεαρούς που στέλνουν να ανοίξουν τάφρους; Γιατί, όταν πληρώνονται οι άνθρωποι, ξαναπηγαίνουν την επόμενη ημέ- ρα για δουλειά, αντί να απολαύσουν τους καρ- πούς της; Και γιατί κάποιοι δουλεύουν τόσοσκλη- ρά προσπαθώντας ν’ αποκτήσουν περισσότερο πλούτο απ’ όσο είναι δυνατό να χρειαστούν ή να απολαύσουν; Τα ερωτήματα που έθεταν οι Ju/’hoansi δεν με εξέπλησσαν. Όταν άρχισα να συνεργάζομαι μαζί τους, ήταν ήδη ευρέως αποδεκτό ότι απο- τελούσαν το καλύτερο σύγχρονο παράδειγμα του τρόπου ζωής όλων των προγόνων μας. Όσο περισσότερο όμως έμενα μαζί τους τόσο περισ- σότερο βεβαιωνόμουν ότι, με την κατανόηση της δικής τους οικονομικής προσέγγισης, όχι μόνο θα διεισδύαμε στα μυστικά του παρελθό- ντος, αλλά και θα παίρναμε ιδέες για το πώς μπορούμε να οργανώσουμε μελλοντικά τη ζωή μας στον όλο και πιο αυτοματοποιημένο εκβιο- μηχανισμένο κόσμο μας. Σήμερα χρειαζόμαστε επειγόντως τα μαθή- ματαπουέχειναμαςδώσειηζωήτωνJu/’hoansi. Με την εξάπλωση του Covid-19 και την επακό- λουθη εκρηκτική αύξηση των ανέργων, πρακτι- κές που άλλοτε θεωρούνταν περιθωριακές, γί- νονται δεκτέςως σχεδόν αναπόφευκτες στη νέα τάξη πραγμάτων. Οι κυβερνήσεις υποστηρίζουν τη διάθεσή τους να υιοθετήσουν επαναστατικά «εμβόλια» για την οικονομία, από την κρατική χρηματοδότηση για τη διατήρηση θέσεων εργα- σίας έως την παροχή χρημάτων για γεύματα σε εστιατόρια – οτιδήποτε προκειμένου να επανέλ- θουν οι άνθρωποι στην εργασία. Το ίδιο πνεύμα επικρατούσε στις συζητήσεις προ πανδημίας για το μέλλον της εργασίας, στις οποίες εκφράζονταν ανησυχίες επειδή τα ολοέ- να και πιο παραγωγικά αυτοματοποιημένα συ- στήματα και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης καταβροχθίζουν αδιάκοπα θέσεις εργασίας. Είναι εύκολο να καταλάβουμε γιατί κάτι τέτοιο προκαλεί άγχος. Η εργασία μας εί- ναι καθοριστική για την ταυτότητα και τις μελλοντικές προοπτικές μας, υπαγορεύει το πού περνάμε τον πε- ρισσότερο χρόνο μας και με ποιους, καιδιαμορφώνειτιςαξίεςμας.Τηθεω- ρούμε τόσο σημαντική που συνηθί- ζουμεναεγκωμιάζουμετουςπροκομ- μένους και να κατακρίνουμε τους φυγόπονους, ενώ οι πολιτικοί όλων των αποχρώσεων συνεχίζουν να υπόσχονται καθολική απασχόληση. Ωστόσο δεν ήταν αυτό το όραμα προηγούμε- νων εποχών. Από τα πρώτα σκιρτήματα της Βιο- μηχανικής Επανάστασης, κάποιοι ονειρεύονταν ένα μέλλον στο οποίο η αυτοματοποίηση θα απελευθέρωνε προοδευτικά τους απλούς αν- θρώπους από την άχαρη εργασία. Το 1776, ο Άνταμ Σμιθ, πατέρας της σύγχρονης οικονομι- κής επιστήμης, έπλεκε το εγκώμιο των «πολύ όμορφων μηχανών», που εν καιρώ θα «διευκό- λυναν και θα συντόμευαν την εργασία», ενώ τον 20ό αιώνα ο Μπέρτραντ Ράσελ έλεγε πως, στον αυτοματοποιημένο κόσμο του άμεσου μέλλο- ντος, «οι απλοί άνδρες και γυναίκες, έχοντας την ευκαιρία για μια ευτυχισμένη ζωή, θα γίνονταν πιο καλοσυ- νάτοι και δεν θα κατέ- τρεχαν τόσο τους άλ- λους» – θα έπαυαν μά- λιστα να είναι τόσο φι- λοπόλεμοι. Η ιχνηλάτηση της εξελικτικής διαδρομής του ανθρώπινου είδους αποκαλύπτει ότι, στην πάροδο χιλιάδων γε- νεών, το σώμα και ο νους μας διαμορφώ- θηκαν βαθμιαία από τα ποικίλα είδη έργων που εκτελούσαν οι διάφοροι εξελικτικοί μας πρόγο- νοι. Ηφυσική επιλογή μάς έκανε «πολύτεχνους», έχουμε δηλαδή προσαρμοστεί στον μέγιστο βαθμό για να αποκτούμε μια εκπληκτική ποικι- λία δεξιοτήτων στη διάρκεια της ζωής μας. Παρακολουθώντας την εξελικτική μας ιστο- ρία συμπεραίνουμε ακόμα ότι, για το μεγαλύτε- ρο μέρος της, όσο πιο εμπρόθετες και επιδέξιες γίνονταν οι δραστηριότητες των εξελικτικών προγόνων μας για την εξασφάλιση ενέργειας –χάρη στα απλά εργαλεία που κατασκεύαζαν και τελικά χάρη στην κατάκτηση της φωτιάς (πι- θανόν πριν από 500.000 χρόνια)– τόσο λιγότερο χρόνο και ενέργεια διέθεταν στην αναζήτηση τροφής. Τον υπόλοιπο τον αφιέρωναν σε άλλες σκόπιμες δραστηριότητες – μουσική, εξερεύνη- ση, στόλισμα του σώματος και συναναστροφή. Δεν αποκλείεται μάλιστα, αν οι πρόγονοί μας δεν εξοικονομούσαν χρόνο χάρη στη φωτιά και τα εργαλεία, να μη δημιουργούσαν τη γλώσσα, γιατί θα έπρεπε, όπως οι συγγενείς μας οι γορί- λες, να περνούν μέχρι και έντεκα ώρες την ημέ- ρα σε επίπονη συλλογή, μάσηση και επεξεργα- σία δύσπεπτων, πλούσιων σε ίνες τροφών. Το πρόβλημα της έλλειψης αγαθών θεωρεί δεδομένο ότι εί- μαστε καταδικασμένοι να ζούμε σε μια σισύφεια κόλαση, προ- σπαθώντας αδιάκοπα να καλύ- ψουμε το χάσμα ανάμεσα στις ακόρεστες επιθυμίες μας και τα περιορισμένα μέσα, ωστόσο οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες δού- λευαν τόσο λίγο, γιατί είχανπερι- ορισμένες ανάγκες, που σχεδόν πάντα ικανοποιούνταν εύκολα. Δεν ένιωθαν ανησυχία για την έλλειψη αγαθών, αντίθετα είχαν εμπιστοσύνη στην πρόνοια του περιβάλλοντός τους, της ερήμου, και στη δική τους ικανότητα να επωφεληθούν αυτής. Αν θεωρήσουμε κριτήριο της επιτυχίας ενός πολιτισμού την αντοχή του στον χρόνο, οι Ju/’hoansi (και άλλοι τροφοσυλλέκτες της νότιας Αφρικής) είναι εκπρόσωποι της πιο επιτυχημέ- νης και βιώσιμης οικονομίας στην ανθρώπινη ιστορία – με τεράστια διαφορά. Υπάρχουν πολλοί βάσιμοι λόγοι για να επανε- ξετάσουμε την εργασιακή μας νοοτροπία κι ένας αρκετά σημαντι- κός είναι ότι οι περισ- σότεροι άνθρωποι δεν αποκομίζουν από την εργασία τους ιδιαίτε- ρες ανταμοιβές πέραν της χρηματικής αμοι- βής. Στο μεγάλο γκά- λοπτηςομώνυμηςεται­ ρείας για την εργασια- κή ζωή σε 155 χώρες, που δημοσιεύτηκε το 2017, μόνο ένας στους δέκα Δυτικοευρωπαί- ους δήλωνε ενδιαφέ- ρον και προσήλωση στηνεργασίατου.Αυτό πιθανό να μην αποτελεί έκπληξη. Εξάλλου, σε άλλη έρευνα της YouGov το 2015, το 37%των ερ- γαζόμενων Βρετανών είπε ότι η δουλειά του δεν συνεισέφερε κάτι σημαντικό στον κόσμο. Ακόμα κι αν παραβλέψουμε τα παραπάνω, υπάρχει ένας πολύ πιο επιτακτικός λόγος για να αλλάξουμε ριζικά προσέγγιση ως προς την ερ- γασία. Αν λάβουμε υπόψη ότι η εργασία είναι στο πιο θεμελιώδες επίπεδο ανταλλαγή ενέρ- γειας και ότι υπάρχει πλήρης αντιστοιχία ανά- μεσα στο πόσο δουλεύουμε ως σύνολο και στο ενεργειακό μας αποτύπωμα, είναι εύλογη η θέση πως μειώνοντας την εργασία –και την κα- τανάλωση– όχι μόνο θα ωφελήσουμε την ψυχή μας αλλά ενδεχομένως θα εξασφαλίσουμε τη βιωσιμότητα του οικοσυστήματός μας. Το οικονομικό πλήγμα που επέφερε η πανδη- μίαμάς έδωσε την ευκαιρία να επαναπροσδιορί- σουμε τη σχέση μας με την εργασία και να επα- ναξιολογήσουμε τις διάφορες εργασίες και ποιες θεωρούμε πραγματικά ουσιώδεις. Ελάχιστοι πλέον θα τολμούσαν να υποστηρίξουν μια οικο- νομία που δίνει κίνητρα στα «καλύτερα μυαλά» να γίνουν διαπραγματευτές παραγώγων αντί για επιδημιολόγοι ή νοσηλευτές, ενώ ιδέες που άλλοτε θεωρούνταν περιθωριακές, όπως η χο- ρήγηση ενός καθολικού βασικού εισοδήματος ή η καθιέρωση της τετραήμερης εργάσιμης εβδο- μάδας, τυγχάνουν όλο και μεγαλύτερης αποδο- χής. Προπάντων, ηπανδημίαμας θύμισε ότι, όσον αφορά τον τρόπο εργασίας, είμαστε πολύ πιο ευπροσάρμοστοι απ’ όσο θεωρούμε συνήθως.  ΓΙΑΤΊ, ΌΤΑΝ ΠΛΗΡΏΝΟΝΤΑΙ ΟΙ ΆΝΘΡΩΠΟΙ, ΞΑΝΑΠΗΓΑΊΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΌΜΕΝΗ ΗΜΈΡΑ ΓΙΑ ΔΟΥΛΕΙΆ, ΑΝΤΊ ΝΑ ΑΠΟΛΑΎΣΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΡΠΟΎΣ ΤΗΣ; ΚΑΙ ΓΙΑΤΊ ΚΆΠΟΙΟΙ ΔΟΥΛΕΎΟΥΝ ΤΌΣΟ ΣΚΛΗΡΆ ΠΡΟΣΠΑΘΏΝΤΑΣ Ν’ ΑΠΟΚΤΉΣΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΌΤΕΡΟ ΠΛΟΎΤΟ ΑΠ’ ΌΣΟ ΕΊΝΑΙ ΔΥΝΑΤΌ ΝΑ ΧΡΕΙΑΣΤΟΎΝ ΄Ή ΝΑ ΑΠΟΛΑΎΣΟΥΝ; | 27