Αιχμές - Τεύχος #5

Υ πάρχει μια σκηνή στη βιογραφικήταινία Ηθεω­ ρία των πάντων (2014), με τον Έντι Ρέντμεϊν να υποδύεται τονΣτίβενΧόκινγκ, που την «έφαγε» το μοντάζ. Εμείς την ξέρουμε από το τρέιλερ του φιλμ. Υπό τους υποβλητικούς ήχους της μουσικής που ο Φίλιπ Γκλας είχε συνθέσει για το αρι- στουργηματικό Μίσιμα (1985) του Πολ Στρέιντερ, νεαρός φοιτητής ακόμα τη δεκαετία του ’50, ο Χό- κινγκ εξηγεί στην κοπέλα που ερω- τεύεται, και κατοπινή –πρώτη– σύ- ζυγό του, ότι είναι κοσμολόγος. «Τι πάει να πει αυτό;» τον ρωτάει εκείνη. «Μελετώ το πάντρεμα ανά- μεσα στον χώρο και τον χρόνο» αποκρίνεται.«Ιδανικόζευγάρι»σχο­ λιάζει η κοπέλα γελώντας. «Γιατί να μην αντιστρέψω τον χρόνο για να δω τι υπήρχε στην αρχή του;» ανταπαντάει με ένα ερώτημα ο Ρέ- ντμεϊν ως Χόκινγκ. Υπό μία έννοια, ο πραγματικός Χόκινγκ το κατόρθωσε, έστω και καθηλωμένος στο αναπηρικό αμα- ξίδιο κι ανήμπορος να μιλήσει πα­ ρά μόνο μέσω της ηλεκτρονικής συσκευής. Τελικώς, ο Χόκινγκ πέθανε ήσυχα στον ύπνο του 76 χρόνων. Έζησε περίπου μισό αιώνα περισσότερο απ’ όσο είχαν προβλέψει οι γιατροί όταν διαγνώστηκε με την ασθένεια των κινητικών νευρικών κυττάρων. Κι όμως, το εκπληκτικό είναι πως αυτός ο κατά τα άλλα σκληροπυ- ρηνικός αστροφυσικός κατέστησε προσιτές μερικές από τις πιο δυ- σκολονόητες θεωρίες και ανακαλύ- ψεις της σύγχρονης επιστήμης. Μόνο το περίφημο Χρονικό του χρόνου πούλησε το 1988 περισσό- τερα από 20 εκατομμύρια αντίτυ- πα και μεταφράστηκε σε 40 γλώσ- σες. Τώρα που ο Στίβεν Χόκινγκ έγινε ένα με αυτό που από την επο- χή του Αϊνστάιν αποκαλείται «χω- ροχρονικό συνεχές», η μορφή του φαντάζει ακόμα πιο μυθική. Ας αναλογιστούμε όμως πως το 1987 ο Χόκινγκ ήταν ένας άσημος, άγνωστος εκτός της επιστημονι- κής κοινότητας των κοσμολόγων. Κι ωστόσο, από τις αρχές της δεκαε­ τίας του ’70 έως το 1988 ο Χόκινγκ είχε ήδη επιτύχει τα κυριότερα επι- τεύγματά του σε καθαρά επιστη- μονικό επίπεδο– κι αςμην τον γνώ- ριζε το ευρύ κοινό. Και ήταν σπου- δαία, μοναδικάόσαείχε καταφέρει. Γιαπαράδειγμα, γιανααναφερθού- με μόνο σε ένα, η μεγαλοφυής σύν- δεση της λεγόμενης ανωμαλίας (σημείο άπειρης πυκνότητας στο οποίο οι νόμοι της φυσικής όπως τους γνωρίζουμε καταρρέουν) μιας μαύρης τρύπας με την ανωμαλία (το αδιανόητα απειροελάχιστο ση- μείο που περιείχε τα πάντα) από την οποία προήλθε το σύμπαν μας με τη Μεγάλη Έκρηξη είχε γίνει όταν ακόμη ήταν υποψήφιος για το διδακτορικό του (!). Χρειάστηκε όμως μια συναρπαστική αφήγηση για να αιχμαλωτίσει το ευρύ κοινό και να γίνει σούπερ σταρ με έναν τρόπο που ο κόσμος είχε να δει από την εποχή του Αϊνστάιν. Οπωσδήποτε έπαιξε σημαντικό ρόλοστησαγήνηπουασκούσεοΧό- κινγκ η τρομακτική αναπηρία του, όπως και το γεγονός ότι όταν δια- γνώστηκε αρχικά, το 1963, οι για- τροί τού έδιναν το πολύ τρία χρόνια ζωής. Και εκείνος ταξίδεψε με τον νου του στις απαρχές του χρόνου. Ο Τσαρλς Σάιφ (Charles Seife), συγγραφέας πολλών αξιόλογων βι- βλίων επιστημονικής θεματολογί- ας (έχω στην κατοχή μου την έξοχη Βιογραφία του Μηδενός , αμετά- φραστη ακόμα στη γλώσσα μας), έγραψε μια ιδιότυπη βιογραφική μονογραφία του Χόκινγκ μέσα από την οποία, δίχως ναμειώνει στοπα- ραμικρό το μεγαλείο του επιστή- μονα (ανατρέχοντας σε, και αναλύο­ ντας, ένα ένα τα κατορθώματά του), σκιαγραφεί ένα εξαιρετικά γειωμένο πορτρέτο ενός ανθρώ- που που «ξεπουλήθηκε», σιγά σιγά αλλά σταθερά. Όταν τοβιβλίοπαρου­ σίασε εκτενώς ένας άλ- λοςπολύσημαντικόςσυγγραφέας εκλαϊκευμένων επιστημονικών βιβλίων, ο Τζέιμς Γκλάικ (αναζη- τήστε το εξαιρετικό Τα- ξίδι στον χρόνο. Η ιστορία , εκδ. Τραυλός), σε ένα τεύχος του The New York Review of Books , ανέ­ φερε έναν όρο της Αμερικανίδας μυθιστοριογράφου Τζόις Κάρολ Οουτς: «παθογραφία». Το αντίθε- το της «αγιογραφίας». «Ο Σάιφ δεν φτιάχνει μια παθογραφία» γράφει ο Γκλάικ. «Στόχος του είναι να εντοπίσει το ανθρώπινο στοιχείο μέσα στον μύθο». Όπου ο μύθος απέκτησε τόσο «λίπος» που, από ένα σημείο κι έπειτα, ήταν σαν να εξαφάνισε τον γνήσιο, πρωτοπο- ριακό κοσμολόγο που ήταν ο μέ- γας Χόκινγκ. Ο Σάιφ είναι εξαιρετικά κριτικός όταν, προς το τέλος της ζωής του, ο Χόκινγκ προβαίνει σε δηλώσεις και αποφάνσεις πάνω σε ζητήμα- τα για τα οποία δεν είχε επαρκή εποπτεία, όπως, π.χ., τους κινδύ- νους της εξέλιξης της τεχνητής νο- ημοσύνης. Το πρόβλημα για τον Σάιφ ήταν πως ακόμα και ένας τι- τάνας της επιστήμης μπορούσε να υποκύψει στους πειρασμούς της «γκουροποίησης» (ας μου επιτρα- πεί αυτός ο αδόκιμος όρος): μετά το διάσημο Χρονικό του χρόνου , ο Χόκινγκ έγινε κάτι σαν γκουρού. Το γεγονός δε πως είχε χάσει ακόμα και τη φωνή του και ότι επικοινω- νούσε με σύντομα αποφθέγματα, τα οποία περνούσαν στον κόσμο μέσα από τον απρόσωπο αλλά και υποβλητικό ηλεκτρονικό ήχο ενός ειδικού υπολογιστή, κατέστησαν τον μεγάλο επιστήμονα αυτό που το ευρύ κοινό ψάχνει απεγνωσμέ- να και διαχρονικά: ένα είδος γκου- ρού που έχει απαντή- σεις για τα πάντα. Αλλά ακόμα και το ίδιο το Χρονικό του χρόνου είχε τα προβλήματά του προτού εκδοθεί, μας πληροφορεί ο Σάιφ: τέσ- σερα χρόνια πριν από την έκδοση, ο Χόκινγκ είχε παραδώσει ένα χει- ρόγραφο που ουδεμία σχέση είχε με το τελικό αποτέλεσμα. Οι εκδό- τες το χαρακτήρισαν «στεγνό και άνισο», ενώ αναφερόταν σε δυσκο- λονόητες έννοιες τις οποίες θεω- ρούσε εκ των προτέρων ότι είναι οικείες στον μέσο αναγνώστη. Όπως συμβαίνει συχνά στον αγ- γλοσαξονικό εκδοτικό κόσμο, ανέ- λαβαν δράση ειδικοί επιμελητές, όπως ο πολύ σπουδαίος συγγρα- φέας εκλαϊκευμένης επιστήμης Τζον Γκρίμπιν, καθώς επίσης και μια πλειάδα φοιτητών του Χό- κινγκ. Όλοι μαζί αναδιοργάνωσαν το εκπληκτικό αυτό υλικό για να καταλήξει, πάντοτε υπό την επο- πτεία του Χόκινγκ, σε αυτό που όλοι μάθαμε και αγαπήσαμε ως Χρονικό του χρόνου. Ο Σάιφ, όπως ορθά τονίζει στην κριτική του και ο Γκλάικ, δεν παρα- λείπει να αναφέρει πόσο ζωτικής σημασίας ήταν η εμπορική απήχη- ση των βιβλίων του Χόκινγκ, στο μέτρο που και ο τελευταίος έγινε έναείδοςbrandname: τακαθημερι- νά έξοδα της νοσηλείας στο σπίτι ήταν εξοντωτικά. Ανατριχιαστική λεπτομέρεια, κι όμως πέρα για πέ­ ρα αληθινή. Όποιος διαβάσει το βιβλίο του Σάιφ και νομίσει πως ο συγγραφέας μας «αποκαλύπτει» πως ο Χόκινγκ ήταν «απάτη» ή κάτι τέτοιο, θα έχει διαβάσει λάθος βιβλίο. Καμία σχέ- ση. Αυτό όμως που ο Σάιφ πετυχαί- νει, με λεπτότητα και σχολαστική ανάλυση, είναι να αναδείξει τις αντιφάσεις που φωλιάζουν όχι μό­ νο στους κοινούς θνητούς αλλά και σε ζωντανούς θρύλους, όπως ήταν ο Χόκινγκ. Συμβουλή: Διαβάστε το βιβλίο με μουσική υπόκρουση ένα τιτάνιο σύγχρονο έργο, το «Canto Ostina- to», στην εκτέλεση για τέσσερα πιάνα, του σύγχρονου Ολλανδού συνθέτη Simeon ten Holt (1923- 2012). Όπου Ostinato βλέπε «πει- σματικό»: μουσική γεμάτη πείσμα και όραμα, συγκίνηση και καθαρή σκέψη. Θα μου θυμίζει πάντοτε εκείνη την πρόταση που ο Χόκινγκ πρόφερε με τη ρομποτική του φωνή: «Δεν θα έπρεπε να υπάρ- χουν όρια στην ανθρώπινη εξερεύ- νηση. Όσο άσχημη κι αν φαίνεται η ζωήσου, όσο υπάρχει ζωήθαυπάρ­ χει ελπίδα».  ΘΑ ΜΟΥ ΘΥΜΊΖΕΙ ΠΆΝΤΟΤΕ ΕΚΕΊΝΗ ΤΗΝ ΠΡΌΤΑΣΗ ΠΟΥ Ο ΧΌΚΙΝΓΚ ΠΡΌΦΕΡΕ ΜΕ ΤΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΉ ΤΟΥ ΦΩΝΉ: «ΔΕΝ ΘΑ ΈΠΡΕΠΕ ΝΑ ΥΠΆΡΧΟΥΝ ΌΡΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΏΠΙΝΗ ΕΞΕΡΕΎΝΗΣΗ. ΌΣΟ ΆΣΧΗΜΗ ΚΙ ΑΝ ΦΑΊΝΕΤΑΙ Η ΖΩΉ ΣΟΥ, ΌΣΟ ΥΠΆΡΧΕΙ ΖΩΉ ΘΑ ΥΠΆΡΧΕΙ ΕΛΠΊΔΑ». Σ Τ ΊΒΕΝ ΧΌΚ ΙΝΓΚ | 13